|
|
|
انواع سی دی و نرم افزار های جدید |
لینک های داغ |
|
|
|
| | |
  
اخبار روز :: دوستان ::
تهران مانیا :: پزشکی :: بالاشهر :: ایران من
ایران 20
:: امواج ::
هفت ستاره :: تهران وب :: پرشین تاپ ::
طنز ::
ایران شادی :: خنده :: لینک باکس
:: دنیای خنده
|
|
|
در طلب كام، دخانيات و مشروبات در تاريخ ايران، از عصر صفوي تا دوره مشروطيت، كتابي است نوشته رودي ماتي، استاد تاريخ در دانشگاه دليور (Delaware) در ايالات متحده امريكا؛ و يكي از آثار بديع و برجستهاي كه در قلمرو ايرانشناسي به تازگي انتشار يافته است.
مراد نويسنده از ''دخانيات'' هرگونه مواد مخدر است از ترياك گرفته تا توتون و تنباكو. همچنين از ''مشروبات'' نويسنده هم به مشروبات الكلي نظر دارد و هم به نوشيدنيهاي وارداتي مانند قهوه.
اين كتاب با انواع و اقسام مواد سكرآور يا فعالكننده ذهن و روان سروكار دارد كه دماغ ايرانيان را تر ميكرد و آنها را سر كيف يا سر ذوق و وجد ميآورد.
مورخان چيزهاي خرد
نوشتن تاريخ پديدههايي چون قهوه، شراب، توتون و تنباكو در غرب، از نيمه دوم سده بيستم آغاز شد و دامنهاي گسترده يافت. اكنون پژوهشهاي روشنگري در دست است درباره تاريخ شب، روز، خواندن، نوشتن، غذا، لباس زير، چرخ، اندام انسان و هر چيز ''خرد و جزيي'' ديگري كه روزگاري در خور تاريخنويسي به شمار نميآمد.
نوشتن تاريخ اين پديدهها كه واقعيتِ ملموس و عيني جامعه و فرهنگ هستند، برآمده از انقلابي عظيم در نگارش تاريخ و نگرش به تاريخ است.
در پي اين انقلاب كه در دهههاي آغازين سده بيستم صورت بست، تاريخنگاران تاريخ را ديگر گزارش صنعتكرد قهرمانان، پيامبران، پادشاهان و جنگ و صلح و افت و خيز آنها ندانستند و همراه با تحولات در فلسفه و علوم انساني، روند تاريخ را پيچيده و برخاسته از عوامل گوناگون ارزيابي كردند.
اگر به قول تولستوي، در جنگ و صلح، موضوع تاريخ ''زندگي مردمان و بشريت'' است، تاريخ به مفهوم كلاسيك آن كه ''تاريخ رسل و ملوك'' و شرح فتح و ظفر و حكايت هزيمت و زوال آنان بود چه اندازه از سرگذشت آدمي را بازميتاباند؟
در نگرش تازه به تاريخ، ''فايده تاريخ'' ديگر آموختن عبرت نبود؛ بلكه شناخت انسان بود. پس لاجرم تاريخ ميبايست همه سويهها و سايههاي زندگي انساني را فراگيرد و تاريخي شود از سرگذشت هر انسان، چه رعيت چه پادشاه، ستمگر يا ستمديده، دانشمند يا سادهلوح.
قهوه و تاريخ
از آنجا كه ما آدميان در تعامل با جهان زندگي ميكنيم تاريخ هر پديدهاي كه در شبكه روابط انساني ما جاگرفته يا تاريخ هر يك از رفتارهاي ذهني يا عيني ما بخشي از سرشت انساني است كه بر پهنه تاريخ گسترده ميشود و آگاهي از آن ما را به تودرتويي، رنگارنگي و دگرگوني مدام ''ذات'' بشر رهنمون ميگردد.
بدين روي، مثلاً تاريخ قهوه، تنها تاريخ ماده تلخ و سياه نوشيدني نيست؛ تاريخ انسان است كه در رويارويي با قهوه چه انديشيده و چه كرده؛ و اين جوشانده غليظ در روابط اجتماعي، ساختار سياسي و حتا مناسبات اقتصادي او چه اثري برجا نهاده است.
بر اين بنياد، تاريخ يك جامعه، فرهنگ و روابط قدرت حاكم بر آن را ميتوان از وراي تاريخ اين جرم تيره، روشن كرد. رودي ماتي با اين نگرش به سراغ پژوهش تاريخ نوشيدنيها و دودكردنيها در چهار سده مهم تاريخ ايران رفته است.
شراب و سرخوشي در جوامع اسلامي
پژوهشهاي زيادي درباره مصرف مواد سرخوشيآور در جوامع ديگر پيش از دوران مدرن و پس از آن صورت گرفته است. در اين پژوهشها تأكيد شده كه اين مواد نه تنها نقش مهمي در بازرگاني و تجارت داشتهاند كه نمادها و نشانههايي از شعاير ديني، مناسبات اجتماعي و تغييرات سياسي نيز بودهاند. اما متخصصان خاورميانه، بسي ديرتر از تاريخنگاران جوامع غربي به سراغ نوشتن تاريخ واقعيتهاي مادي از اين دست رفتهاند.
پژوهش درباره شراب در جهان اسلام چندي است كه آغاز شده است؛ اما بيشتر اين پژوهشها بر نقش و معناي عرفاني شراب در ادبيات تكيه كردهاند و مثلاً پرسشهايي از اين دست پاسخ نمييابد كه با وجود حرمت شرعي شراب، چرا مسلمانان بسياري بادهنوشي ميكردند (يا ميكنند).
رودي ماتي، باور دارد سنت ايدهآليستي ايران يكي از عواملي است كه پژوهشگران ايراني و ايرانشناسان غربي را واميدارد بيشتر به ''سرشت متعالي، معنوي و آرماني تاريخ ايران'' روي كنند و به جنبههاي زندگي مادي از جمله توليد و مصرف كالاها علاقهاي نشان ندهند.
تاريخ و استعاره
افزون بر اين، سنت غني ادبيات و عرفان و دين و فراواني منابع و اسناد تاريخي در اينباره اغواگر نيرومندي براي پژوهشگران بوده و سبب شده كه مثلاً در بررسي اثر مواد سرخوشيآور بيشتر به استعارهها پناه ببرند تا به بررسي نظام اقتصادي، اجتماعي و سياسي.
چنين بود كه در سنت ايرانشناسي، مطالعات تاريخي، بيشتر، بر پژوهش ادبيات و دين متمركز شده است.
تازگي كار نويسنده اين كتاب، از جمله در رويكرد نوين او به تاريخنگاري ايران است.
ايرانشناسان كلاسيك گويا باور داشتند كه جان و جوهر يك كشور را ابعاد غيرمادي و معنوي آن ميسازند. ايرانشناسان جديد تحت تأثير تاريخنگاري جديد از اين انگاره فاصله ميگيرند و به نوشتن تاريخ پديدههاي مادي و عيني اقبال ميكنند، زيرا ميدانند كه اين پديدهها ميتوانند چه تحولات اجتماعي و فرهنگي شگرفي پديدآورند.
منشور قهوه، دخانيات و مشروبات
كتاب در طلب كام از جمله كتابها در قلمرو ايرانشناسي است كه ميكوشد به جاي بررسي مفاهيم و پديدههاي انتزاعي، ''فرهنگ مادي'' را موضوع كار قرار دهد؛ دخانيات و مشروبات الكلي و قهوه، پديدههايي مادي هستند كه با رشتهاي از ايدهها و رفتارهاي مربوط به ذوق و سليقه، لذت، منزلت و اعتبار و احترام اجتماعي پيوند دارند.
رودي ماتي مينويسد: ''قهوه، دخانيات و مشروبات الكلي، منشوري را شكل ميدهند كه از ميان آن ميتوان به جامعه ايراني نگريست''.
ممكن است كسي تصور كند پديدههايي كه نويسنده تاريخنگاري آنها را به عهده گرفته است ''لوكس و تجملي'' هستند و چندان جايگاه مهمي در جامعه ندارند كه بتوانند چيزي از مناسبات اجتماعي بازتابانند.
آقاي ماتي باور دارد ''اين پديدهها را نميتوان به سادگي لوكس و تجملي خواند و در نتيجه امري فرعي در جامعه پنداشت؛ دودكردن و شادخواري كارهايي هستند كه تمايز ميان امور تزييني و تجملي و امور ضروري را برهم ميزنند و در نتيجه نمادهايي از فرايند تحول فرهنگي، معنا و نشانههاي درازمدتِ دگرگونيهايي ميشوند كه اين پژوهش به دنبال شناخت آن است''.
تاريخ و نشانه شناسي
مواد مخدر و نوشيدنيهايي چون قهوه و شراب، در تاريخ چهارصد ساله ايران، واقعيتي عيني و مادي بودهاند كه مردمان رشتهاي از معناهاي گوناگون به آنها بخشيدهاند. رودي ماتي ميگويد پژوهش او اين پديدهها را در دو جنبه مادي و نشانهشناختياش برميرسد.
اين رويكرد به باور او، با قرار دادن ايران در دوره زماني طولاني، جامعهاي پويا را آشكار ميكند كه با جهان بيرون از خود در تعامل بوده است.
نويسنده كتاب در طلب كام استدلال ميكند كه ورود نوشيدنيها يا مخدرات تازه به ايران در عصر صفوي نه تنها نمونهاي از ورود ايران به شبكه اقتصادي جهاني تازهاي است؛ بلكه نشاندهنده گشودگي مردم به روي كالاهاي تازه و ميل به بوميكردن آنها نيز هست.
در اين فرايند، هم ذوق مردم عوض ميشده و هم آن مواد با دستكاري تدريجي مردم طعم و بوي ويژه ايراني ميگرفته است.
شاه و شراب
از سوي ديگر، حمله اعراب و ورود اسلام به ايران، ايرانيان و به ويژه اهل ديوان و دربار را از عادت نوشيدن شراب بازنداشت و حتا شاهان صفوي نيز هوادار شرب مدام بودهاند.
شاه اسماعيل كه در جنگ چالدران از عثمانيها شكست خورد اوقات بسياري، به جرعهاي دماغ را تر ميكرد و برخي شاهان ديگر صفوي نيز با نوشيدن پيوسته اين تلخوش عمر خويش را كوتاه كردند.
همينطور كشيدن ترياك هم سنت ايراني كهني بود كه در عصر صفوي رونق فراواني در ميان توده مردم يافت.
نخبهگان سياسي و نظامي وقتي در نوشيدن شراب يا در كشيدن ترياك به افراط ميگراييدند، تدبير و خردورزي تباه ميشد و شوكت و حشمت سلطاني و نظامي آسيب ميديد.
افيون از قحطي تا انقلاب
در اين ميان، رويداد تلخ، به زير كشت رفتن بخش عظيمي از زمينهاي كشاورزي بود كه از جمله در قحطي سالهاي 72-1869 نقشي عمده داشت.
در اين سالهاي قحط، يك دهم اهالي ايران جان خود را از دست دادند. تنباكو هم به محض آنكه در سده شانزدهم وارد ايران شد، به سرعت جاي خود را در ميان ايرانيان گشود و حتا سه قرن بعد، هسته مركزي شورشي اجتماعي شد و زمينهساز انقلاب مشروطيت – گستردهترين جبنش اجتماعي در تاريخ ايران تا آن هنگام – گرديد.
قهوه و چاي هم اگر چه دستمايه شورشها و جنبشهايي از اين دست نشدند، در الگوهاي جامعهپذيري مردم ايران اثري شگرف نهادند و سرانجام البته چاي توانست بر قهوه پيروز شود و به نوشيدني محبوب و رايج بيشتر ايرانيان بدل گردد.
كامراني نابهنگام
دوره چهارصد سالهاي كه در اين كتاب بررسي شده، بياختيار خواننده را به مقايسه ايران و اروپا برميانگيزد. در دوراني كه اروپا به سوي پيشرفت و عقلاني كردن نظام زندگي ميتازد و به همين سبب مردمان سختكوش و پركار و رياضتكش شدهاند، تصويري كه از ايران پيش چشم ما ميگسترد مردماني است بيشتر لذتجو و كامران، كمكار و كرخت و نيز در دوران افول عقلانيت.
رودي ماتي ميگويد در اين كتاب كوشيده تا به مقايسهاي ارزشي دست نزند و تنها نشان دهد زير تأثير چه شرايط و عواملي مواد سكرآور و سرخوشيزا اين اندازه در زندگي اجتماعي و سياسي ايرانيان نقش يافتند.
از نظر او مطالعه ايران پيش از اسلام نشان ميدهد كه اسلام تنها اصل نظمدهنده جامعه و فرهنگ نبوده و همه رفتارهاي جامعه ايراني را نميتوان به آن نسبت داد.
در عين حال، نويسنده ميانديشد بايد به خاطر داشت كه ''جديت و متانت مطلق، وضعيت طبيعي و اوليه آدمي نيست'' و مواد مخدر و نوشيدنيهاي سكرآور هميشه و همهجا تقريباً مصرف ميشده و حتا در هيچ دورهاي مانند دوران مدرن اين مواد به صورت قانوني و غيرقانوني مصرف نشده است.
نهادهاي لذت
جدا از بررسي الگوي توليد و مصرف در ايران و شبكه اقتصادي صادرات و واردات در چهارسده يادشده، نويسنده كتاب در طلب كام تلاش كرده است نهادهايي را كه در پيوند با نوشيدنيها و كشيدنيهاي سرخوشكننده در جامعه پديدآمده بازنمايد و پيامدهاي اجتماعي آنها را بكاود؛ براي نمونه قهوهخانه يا شيرهكشخانه يا چايخانه كه جايگاهِ مردمي از طبقات به ويژه فرودست و نيز متوسط بوده است.
از سوي ديگر رودي ماتي تصورات مردم و نيز دانشمندان اين دوره را درباره آثار مخدرات و مشروبات بر بدن و خاصه بر نيروي جنسي بررسي كرده است.
فقه لذت
شايد يكي از گيراترين ويژگيهاي اين كتاب شرح جدالهاي فقهي بر سر حليت يا حرمت شرب توتون (كشيدن توتون) يا شرب قهوه است و رسالههاي فراواني كه فقيهان عصر درباره حلال بودن يا حرام بودن نوشيدنيها يا مواد مخدر وارداتي نوشتهاند.
برخي از فقيهان و مومنان خود آن اندازه به كشيدن توتون معتاد شدند كه مسأله تازهاي در فقه توليد شد: آيا كشيدن توتون روزه را باطل ميكند؟ اين مجادلات سرآغاز درگيري نظام فقهي با مسائل جهان جديد است كه هنوز در كتابهاي توضيح المسائل به صورت ''مسائل مستحدثه'' (مسائل نوپديد) طرح ميشود.
همينطور چالش سخت فقيهان و سلاطين بر سر منع حكومتي شراب از فصلهاي خواندني تاريخ اين دوره است.
فصل هاي ''در طلب كام''
عنوانهاي ده فصل اين كتاب كه در دو بخش آمده چنين است:
بخش نخست عصر صفويه:
فصل نخست: نگاهي كلي: ايران از قرن شانزدهم تا قرن نوزدهم؛ فصل دوم: شراب در ايرانِ عصر صفويه: افراط و امساك؛ فصل سوم: شراب در ايران عصر صفويه: از منع نيمبند تا قدغنكردن قطعي؛ فصل چهارم: ترياك در ايران عصر صفويه: مواد مخدرِ بوميشده؛ فصل پنجم: توتون در ايران عصر صفويه: لذت و تحريم؛ فصل ششم: قهوه در ايران عصر صفويه: بازرگاني و مصرف.
بخش دوم عصر قاجار:
فصل هفتم شراب در ايران عهد قاجار: از نقض شريعت تا تظاهر به فسق؛ فصل هشتم: ترياك و تنباكو در ايران عصر قاجار: از لذت تا فروش و نماد ملت شدن؛ فصل نهم: از قهوه به چاي: دگرگوني الگوي مصرف در عهد قاجار؛ فصل دهم: قهوه نوشيدن در قهوهخانه: سياست مصرف در ايران عهد قاجار
در طلب كام، تصويري تاريخي از چهار سده ايران را پيش چشم خواننده ميگذارد. خواننده ايرانپژوه به هر جنبه از تاريخ ايران در اين دوره علاقهمند باشد، از خواندن اين كتاب نميتواند تن بزند؛ زيرا اين كتاب پيوستگي همه پارههاي جامعه به هم را بازنموده و نشان داده كه پديدههاي مادي چه اثري سترگ در شكل دادن به نظامهاي اخلاقي و معنوي دارند.
البته براي خواننده ايراني، بهره از خواندن اين كتاب به يافتهها و نتيجههاي آن خلاصه نميشود؛ بلكه شيوه تاريخنويسي رودي ماتي كه امروزه شيوه پذيرفته تاريخنويسي در غرب به شمار ميرود، بيش از هر چيز آموزنده است
| |
مطلب بعدی
::
مطلب قبلی
|
|
|
| |
|
|
| |
موضوع: تاريخ لذت و سرخوشي در ايران
