سير تحول مطالعات و تحقيقات ارتباطات و توسعه در ايران

کامپيوتر و فن آوري اطلاعات :: گوناگون فن آوري اطلاعات

موضوع: سير تحول مطالعات و تحقيقات ارتباطات و توسعه در ايران

مطالعات و تحقيقات علمي براي آينده نگري ارتباطي و اطلاعاتي، به منظور شناخت نقش توسعه اي وسايل و تكنولوژيهاي ارتباطات و اطلاعات و كمك به سياستگذاريها و برنامه ريزيهاي بلندمدت مملكتي و تحقق هدفهاي توسعة ملي، در دهه هاي اخير در كشورهاي پيشرفتة جهان و بسياري از ممالك در حال توسعه، اهميت و ضرورت ويژه اي پيدا كرده اند. با ارزيابي و بازنگري نظريه هاي توسعه بخشي ارتباطات، براي بررسي و پژوهش دربارة كاربرد وسايل و تكنولوژيهاي ارتباطي در جهت اجراي برنامه هاي توسعة ملي و نيز ايجاد شرايط بهبود اين كاربرد، از طريق پيشرفت و گسترش كمّي و كيفي ارتباطات، آمادگي بيشتري فراهم مي شود. به اين منظور، مي توان از يك طرف، امكانات بهره برداري از انواع ارتباطات و وسايل ارتباطي در راه پيشبرد برنامه هاي گوناگون توسعة اقتصادي و اجتماعي و سياسي و فرهنگي، همچون صنعتي سازي، پيشرفت كشاورزي، گسترش سوادآموزي و آموزش عمومي، بهبود بهداشت همگاني، تنظيم خانواده و كنترل جمعيت، حراست محيط زيست و مقابله با آلودگي را طرف توجه قرار داد و از طرف ديگر، ضرورتهاي توسعة وسايل و تكنولوژيهاي مختلف ارتباطي و بهبود عملكردهاي آنها در مسير تأمين منافع و مصالح همگاني جامعه را، بررسي كرد.

ارتباطات و وسايل ارتباطي نوين، كه خود از شاخصهاي مهم توسعة ملي بشمار مي روند، از عوامل مؤثر در موفقيت برنامه هاي توسعه نيز شناخته مي شوند. به همين لحاظ، در چند دهة گذشته، نه تنها تحت تأثير شرايط بين المللي و جاذبه هاي جهاني نظريه ها و الگوهاي توسعه بخشي ارتباطات، بلكه به سبب اوضاع و احوال خاص كشورهاي جهان سوم و احساس نياز مبرم آنها به بهره برداري از امكانات ارتباطي در پيشبرد برنامه هاي عمراني و تحكيم استقلال و وحدت ملي، به نقش مثبت ارتباطات در ايجاد زمينه هاي مناسب براي اجراي برنامه هاي توسعه، توجه فراوان مبذول گرديده است. به عبارت روشن تر، در بسياري از كشورها، از ارتباطات به منزلة بازويي توانا و اهرمي نيرومند در سياستگذاريها و برنامه ريزيهاي توسعة ملي كمك گرفته شده است. به گونه اي كه علاوه بر توجه ويژه به ضرورت توسعة امكانات و وسايل و تكنولوژيهاي ارتباطي در اين سياستگذاريها و برنامه ريزيها، ارتباطات به مثابة يكي از اركان اساسي و عناصر ضروري تحقق هدف هاي گوناگون توسعه در قالب برنامه هاي مملكتي، جاي خاص خود را كسب كرده اند.
بنابراين، با توجه به اهميت و نقش برجستة ارتباطات در برنامه هاي توسعه، بررسي و تحقيق درباره كارآيي هر چه بيشتر آنها در زمينه هاي مختلف اقتصادي و اجتماعي و سياسي و فرهنگي، بسيار ضروري است.
بايد يادآور شد كه در دهه هاي اخير، در مورد كاربردهاي ارتباطات و مخصوصاً وسايل ارتباط جمعي در پيشرفت برنامه هاي توسعة ممالك جهان سوم، از سوي محققان و متخصصان غربي و جهان سومي و بعضي از سازمانهاي بين المللي و به ويژه A«يونسكوA»، تحقيقات فراوان و گوناگوني انجام يافته اند، كه توجه به نمونه هاي مهم و معتبر آنها مي تواند براي پيشبرد پژوهشهاي مشابه در ايران نيز سودمند باشد.
مطالعات و تحقيقاتي كه در اين زمينه ها، در دوره هاي قبل و بعد از انقلاب از طرف محققان ايراني راجع به ايران صورت گرفته اند هم اگر چه معدود و همچنين محدود بوده اند، در عين حال مي توانند به عنوان نخستين پيشينه هاي پژوهشي ارتباطات توسعه در كشور، مفيد واقع شوند.

1.پژوهشهاي مربوط به جهان سوم
صرفنظر از مطالعات و تحقيقات مشهوري كه در دهه هاي 1950 و 1960، به وسيلة پژوهشگران آمريكايي در مورد كاربرد ارتباطات براي A«نوسازيA» جوامع در حال توسعه و A«نشر نوآوريهاA» در اين جوامع صورت گرفته اند و در شماره هاي گذشتة مجلة رسانه به آنها پرداخته شده است، اكثر پژوهشهايي كه در همين دوره يا پس از آن، از طرف محققان جهان سومي دربارة كاربرد ارتباطات در خدمت توسعه انجام يافته اند، بيشتر زمينه هاي توسعة روستايي، گسترش سوادآموزي و آموزش عمومي و كنترل جمعيت و تنظيم خانواده را در بر گرفته اند.
ـ تحقيقات در مورد استفادة جمعي روستائيان از برنامه هاي راديويي سرتاسري هند، كه در نيمه دوم دهة 1950، با كمك A«يونسكوA» و همكاري محققان هندي، در جهت توسعة روستاهاي اين كشور صورت گرفته اند ،(1) از نخستين پژوهشهاي جهان سومي ها در اين زمينه، محسوب مي شوند. پژوهش A«لاكشما نارائوA»، محقق هندي، تحت عنوان A«ارتباط و توسعه: مطالعه اي دربارة دو روستاي هندA»، كه موضوع رسالة دكتراي او را تشكيل مي داد و در سال 1966، از سوي دانشگاه A«مينه سوتاA» در ايالات متحدة آمريكا انتشار يافت(2)، نيز از پژوهشهاي پيشگام در اين مورد است.
ـ پژوهشهايي هم كه در دهه هاي 1950 تا 1970 راجع به كاربرد وسايل ارتباط جمعي در توسعة روستايي و آموزش سالمندان، در كشورهاي آمريكاي لاتين به عمل آمدند، نمونه هاي قابل توجهي بشمار مي روند. تحقيقات انجام شده در اين باره، در چارچوب برنامه هاي A«كوشش فرهنگي مردميA» در كشور كلمبيا(3)، و پژوهشهاي ديگري كه در همين زمينه، در قالب برنامه هاي A«جنبش آموزش بنياديA» در برزيل صورت گرفته اند(4)، از اهميت خاصي برخوردارند.
ـ تحقيقاتي كه در نيمة دوم دهة 1960، با كمك A«يونسكوA» و دولت A«سنگالA» در چارچوب يك A«طرح نمونه براي كاربرد وسايل ارتباطي (سمعي و بصري) در آموزش بزرگسالانA» در آفريقا، انجام يافته اند، از جمله نخستين كوششهاي پژوهشي مربوط به اين زمينه، در قارة ياد شده، محسوب مي شوند. (5)
پژوهشهاي مربوط به اقدامات دولت جمهوري متحد تانزانيا، در زمينة استفاده از راديو، براي كمك به پيشبرد برنامه هاي توسعة ملي و به ويژه توسعة روستايي، سوادآموزي و آموزش بزرگسالان و همچنين بهداشت و رفاه اجتماعي، نيز اهميت ويژه اي دارند. (6) بايد يادآور شد كه كوششهاي اين دولت در كاربرد راديو جهت بسيج همگاني در راه تحقق هدفهاي توسعه، در دهه هاي اخير، طرف توجه خاص رژيمهاي انقلابي و ترقي خواه جهان سوم قرار گرفته اند و از سوي محققان راديكال و انتقادگر غربي و جهان سومي نيز به عنوان نمونه هاي موفق، با ديده تحسين نگريسته شده اند. (7)
در كنار اين پژوهشها، مي توان از كوششهاي دولت انقلابي كوبا در طول نخستين سالهاي حكومت جديد، براي استفاده از وسايل ارتباط جمعي و مخصوصاً راديو، در مقابله با بيسوادي، ياد كرد. در سال 1961 كه از طرف اين دولت، به عنوان A«سال آموزشA» اعلام گرديد، در پاسخ تقاضاي A«فيدل كاستروA» رهبر كوبا براي داوطلب شدن يكهزار نفر از افراد داراي حداقل ديپلم تحصيلات متوسطه، براي مقابله با بيسوادي، پنج هزار تن و از جمله بسياري از پزشكان و مهندسان، آمادة همكاري شدند و در اجراي شعار A«آموزش مردم به وسيلة مردمA»، توانستند در طول دورة نه ماهة مبارزه با بيسوادي، همراه با برنامه هاي راديويي مخصوص سوادآموزي و استفاده از شيوه هاي شعرسرايي و آهنگ سازي و نقاشي و پوسترسازي، تمام مردم كوبا را به حركت در آورند و تعداد بيسوادان آن كشور را، كه در آغاز اين سال برابر با 24درصد كل جمعيت كوبا بود، به چهار درصد كاهش دهند و همراه اين مبارزه، يك جنبش بزرگ انقلاب فرهنگي در تمام زمينه هاي زندگي اجتماعي، پديد آورند.
توجه به تحقيقاتي كه دربارة تجربيات چند دهة اخير جمهوري خلق چين، در مورد كاربرد ارتباطات در دگرگوني اساسي اين كشور وسيع و پرجمعيت صورت گرفته اند، نيز ضروري است. برنامه هاي انقلابي دولت جديد چين در طول دهه هاي 1950 و 1960، براي استفاده از ارتباطات در چارچوب هدفهاي كلي توسعة ملي، كه با A«كوششهاي تبليغي توده ايA»1 همراه بوده اند، از تمام امكانات ارتباطي ـ ارتباطات ميان فردي، ارتباطات گروهي و ارتباطات جمعي ـ بهره گرفته اند. كارگردانان اين برنامه ها، با كاربرد ارتباطات و بسيج همگاني بسيار گستردة مردم، توانسته اند در زمينه هاي گوناگون توسعة ملي و از جمله، مبارزه با بيسوادي و اصلاح زبان چيني، پيشرفت كشاورزي و توسعة روستايي، گسترش شبكه هاي بزرگراهها و راه آهنها، تداوم آمادگي نظامي براي مقابله با تهديدهاي احتمالي خارجي، توسعة سرتاسري صنايع كوچك و نيز انقلاب فرهنگي، موفقيتهاي مهمي بدست آورند. هرچند كه در برخي زمينه ها، به ويژه برنامه هاي انقلاب فرهنگي، بر اثر تندرويهاي انقلابي، آثار و نتايج منفي نيز به بار آمده بودند.
در دهه هاي اخير، همان گونه كه قبلاً گفته شد، تحقيقات در مورد نقش ارتباطات در توسعة ملي كشورهاي جهان سوم در دنيا گسترش يافته اند. در اين زمينه، برخي از مراكز پژوهشي ارتباطات كه در دهه هاي 1960 و 1970، در سطح جهاني و منطقه اي تشكيل شده ا ند، فعاليتهاي منظم و مداومي را دنبال مي كنند. A«انستيتوي فرهنگ و ارتباطاتA» در A«مركز شرق و غربA» دانشگاه هاوايي و A«مركز آسيايي پژوهش ارتباطات جمعي و اطلاعاتA»2 در سنگاپور، از مهمترين مراكز پژوهشي مذكور بشمار مي روند. اين مراكز، با برگزاري سمينارها و كنفرانسهاي تخصصي و انجام پژوهشهاي مختلف ـ كه اغلب بر مبناي نظريه ها و الگوهاي غربي توسعه بخشي ارتباطات استوارندـ و همچنين انتشار كتابها و مجله ها، كوششهاي مطالعاتي و تحقيقاتي خود را ادامه مي دهند.
برخي مراكز پژوهشي ديگر، مانند بخش تحقيقات ارتباطي A«بنياد داك هامرشولدA» در استكهلم، پايتخت سوئد، A«انستيتوي ارتباطات جمعي هندA» در دهلي، A«انستيتوي مطالعات فراملي آمريكاي لاتينA» در مكزيكو، پايتخت مكزيك و A«مركز پژوهشهاي ارتباطيA» دانشگاه A«لسترA» در انگلستان، از جمله مراكزي هستند، كه تحت تأثير كوششهاي محققان انتقادگر در اوائل دهة 1970، برخلاف الگوهاي غربي پژوهشهاي ارتباطات، با توجه به سلطة ارتباطي و اطلاعاتي غرب در جهان سوم، تحقيقات خود را با ديدگاههاي انتقادي دنبال مي كنند.
براي شناخت بيشتر دربارة برخورد اين دو نوع ديدگاه در مطالعات و تحقيقات ارتباطي كنوني مربوط به جهان سوم، توجه به دو اثر پژوهشي، كه تقريباً ، به طور همزمان، دربارة نقش اطلاعات در توسعة ملي هند، انتشار يافته اند، ضروري است. در يكي از اين دو اثر، تحت عنوان، A«انقلاب اطلاعاتي هندA»، كه با همكاري A«اورت راجرزA»، استاد معروف آمريكايي و يك محقق هندي تدوين گرديده(10)، ديدگاه خوشبينانة غربي در مورد آثار مثبت A«انقلاب ارتباطاتA» و A«جامعة اطلاعاتيA» در توسعة هند، عرضه شده است و در اثر ديگر، كه با عنوان A«وسايل ارتباط جمعي و زندگي روستايي: مطالعه در مورد هندA»، توسط A«پل هارتمنA»، محقق A«مركز پژوهشهاي ارتباطيA» دانشگاه لستر انگلستان و دو متخصص هندي تهيه گرديده، با تأكيد بر ديدگاه هاي راديكال، كاربرد اصولي ارتباطات در پيشرفت روستاهاي هند، مورد مطالعه قرار گرفته است. (11)

2.پژوهشهاي مربوط به ايران
براي شناخت سوابق مطالعات و تحقيقات دربارة نقش ارتباطات در A«نوسازيA» و توسعة ايران، بايد از يك سو، تفكيك زماني در نظر گرفت و دوره هاي قبل و بعد از انقلاب اسلامي را از هم متمايز ساخت و از سوي ديگر، پژوهشهايي را كه محققان غربي يا ايراني، در خارج ايران، در اين زمينة انجام داده اند، از پژوهشهاي انجام شده در داخل ايران، تفكيك نمود و به صورت جداگانه، ارائه داد. به همين جهت، در اين جا، ابتدا تحقيقات و مطالعاتي كه در دورة پيش از انقلاب در خارج و داخل كشور صورت گرفته اند و پس از آن، بررسيها و پژوهشهاي انجام شده در خارج و داخل كشور، در دورة پس از ا نقلاب، معرفي مي شوند.

الف. دورة پيش از انقلاب
مطالعات و تحقيقات راجع به كاربرد ارتباطات و وسايل ارتباط جمعي در توسعة ايران تا آخرين سالهاي پيش از پيروزي انقلاب اسلامي، به شكل منظم و با هدف و برنامة مشخص، انجام نمي يافتند و تنها مي توان، برخي كتابها، مقاله ها و پايان نامه هاي تحصيلي و بعضي پژوهشهاي موردي پراكنده را، كه از سوي ايرانيان مقيم خارج يا داخل كشور و يا محققان غربي تهيه و تدوين گرديده بودند و تمام يا بخشهايي از آنها به نحوي به زمينه هاي توسعه بخشي ارتباطات، مربوط مي شدند. جزء اينگونه مطالعات و تحقيقات بشمار آورد. از سالهاي نيمة دهة 1340 هجري شمسي (1960 ميلادي)، پژوهشهاي ارتباطي دربارة توسعه بخشي ارتباطات در داخل كشور نيز طرف توجه قرار گرفتند و بتدريج نخستين كوششهاي منظم در اين مورد آغاز گرديدند و برخي از مؤسسات عالي آموزشي و پژوهشي و بعضي از وزارتخانه ها و سازمانهاي دولتي، به مطالعات و تحقيقات در مورد ارتباطات و توسعه، دست زدند.

I.پژوهشهاي خارج كشور
در ميان پژوهشهاي اجتماعي منتشر شده در خارج كشور، اولين اشاره ها به نقش توسعه بخشي وسايل ارتباط جمعي ايران را، صرفنظر از كتاب A«گذر از جامعة سنتيA» تأليف A«دانيل لرنرA» آمريكايي، مي توان در كتابهايي همچون A«نوسازي ايرانA»، تأليف دكتر امين بنايي، پژوهشگر ايراني مقيم آمريكا،(12) A«ايران: توسعة سياسي در يك جامعة درحال دگرگونيA»، تأليف A«لئونارد بايندرA»، محقق آمريكايي دربارة جوامع خاورميانه(13)، و A«سياست ايران: گروهها، طبقه ها و نوسازيA»، تأليف A«جيمز بيلA»، محقق ايران شناس آمريكايي(14) ، كه از اوائل دهة 1960 تا اوائل دهة 1970، در اوج گسترش نظريه هاي غربيA«نوسازيA» جهان سوم نگاشته شده اند، بدست آورد.
نخستين مقاله هاي تخصصي ارتباطي چاپ شده در غرب، كه به گونه اي، تأثير ارتباطات جمعي در تحولات ايران را مطرح كرده اند، شامل مقالة A«ديويد مك كليلاندA»، محقق مشهور آمريكايي، با عنوان A«خصلت ملي و رشد اقتصادي در تركيه و ايرانA»(15)، مقالة دكتر غلامحسين رازي، محقق ايراني مقيم ايالات متحدة آمريكا، تحت عنوان A«مطبوعات و نهادهاي سياسي ايران: تجزيه و تحليل محتواي روزنامه هاي اطلاعات و كيهانA»(16)، و مقالة دكترامين بنايي، با عنوان A«نقش وسايل ارتباط جمعي در ايرانA»اند. اين مقاله ها، به ترتيب در سالهاي 1963، 1968 و 1971، در كتاب A«ارتباطات و توسعة سياسيA»، A«مجله خاورميانهA»، و كتاب A«ايران در برابر سالهاي 1970A»، در آمريكا انتشار يافته اند. (17)
ـ دكتر حميد مولانا، استاد ايراني علوم ارتباطات در ايالات متحدة آمريكا، نخستين محقق ارتباطي مقيم خارج از كشور است، كه از اوائل دهة 1960، به بررسي نقش ارتباطات در توسعة كشورهاي جهان سوم و از جمله ايران، پرداخته است. وي از آن زمان در برخي از مقاله هايي كه به گردهماييهاي ارتباطي بين المللي ارائه كرده، يا در مجله ها و كتابهاي تخصصي ارتباطات منتشر نموده، به طور غيرمستقيم يا مستقيم، اهميت وسايل ارتباطي در توسعة ايران را مورد توجه قرار داده است.
از ميان اين مقاله ها، مخصوصاً مي توان، مقالة A«نقش روزنامه نگاري در كشورهاي در حال توسعهA»، ارائه شده به سمينار بين المللي روزنامه نگاري A«بنياد آلمانA»، در اكتبر 1963 در برلن(18)، مقالة A«به سوي نظريه اي دربارة نظامهاي ارتباطي: يك برداشت توسعه ايA»، منتشر شده در سال 1967 در مجله A«گازتA»، چاپ هلند(19)، مقالة A«ارتباطات جمعي، نخبگان و نظامهاي ملي در خاورميانهA»، عرضه شده به نهمين كنفرانس جهاني A«انجمن بين المللي تحقيق در ارتباطات جمعيA»، در سال 1974 در لايپزيك(20)، مقالة A«مطبوعات و توسعة ملي در خاورميانهA» منتشر شده در سال 1976، در مجلة A«اينتلكتA» چاپ آمريكا(21) و همچنين مقالة A«روندهاي ارتباطات جمعي در جوامع خاورميانهA»، مندرج در كتاب A«سياستهاي ارتباط جمعي، در فرهنگهاي در حال دگرگونيA»، چاپ شده در سال 1977 در آمريكا(22)، را يادآوري كرد.
ـ دكتراصغر فتحي، استاد ايراني رشتة جامعه شناسي دانشگاه A«كالگاريA» در ايالت آلبرتاي كانادا هم از محققاني است كه در دهه هاي 1960 و 1970 پژوهشهايي در مورد ريشه ها و زمينه هاي تاريخي ارتباطات و تجددخواهي در ايران، از دورة مشروطيت به بعد، انجام داده و مقاله هايي دربارة آنها در كتابها و مجله هاي تخصصي غربي منتشر كرده است. (23)
از اواسط دهة 1350 شمسي (1970 ميلادي)، عده اي از دانشجويان ايراني دانشگاههاي غربي نيز با توجه به اهميت وسايل ارتباطي در دگرگونيهاي كشورهاي جهان سوم، براي تهية پايان نامه هاي تحصيلي خود، به مطالعه و تحقيق دربارة ارتباطات و توسعه در ايران پرداختند. رسالة دكترعلي محمدي، تحت عنوان A«ارتباطات پشتيبان توسعه و مراكز تعليماتي براي نواحي روستايي در ايرانA»، كه در سال 1976، براي اخذ درجة دكترا در رشتة تعليم و تربيت، به دانشگاه كلمبيا در نيويورك ارائه گرديد(24) ، از پايان نامه هايي است كه در زمينة مذكور، در ايالات متحده آمريكا، تدوين شده اند. رسالة دكتر يحيي خاكزاد در مورد A«نقش تلويزيون در زندگي اجتماعي ايرانA»، ارائه شده به دانشگاه A«مون پليهA» در فرانسه، در سال 1976، براي گذراندن دكتراي سيكل سوم جامعه شناسي حقوقي(25)، رسالة دكتر اسدالله نوروزي همكار سابق سازمان راديو تلويزيون ملي ايران، تحت عنوان A«وسايل ارتباطي و توسعة ملي در ايران: مطالعة مبتني بر آينده نگريA»، كه در سال 1977، براي دريافت درجة دكتراي دولتي ادبيات و علوم انساني، به دانشگاه پاريس 5 (دانشگاه رنه دكارت) عرضه شد(26) و همچنين رسالة خانم دكترمهشيد اشرف، دربارة A«اهميت وسايل ارتباط جمعي، به ويژه تلويزيون در فرآيند نوسازي: مورد ايرانA»، كه در سال 1978، براي اخذ درجة دكتراي سيكل سوم علوم انساني در دانشگاه پاريس 5 (دانشگاه رنه دكارت)، ارائه گرديد(27) ، نيز از رساله هاي عرضه شده در زمينة يادشده، در خارج كشور بشمار مي روند.
لازم به يادآوري است كه محقق اخير، به دنبال رسالة مذكور و در تكميل تحصيلات عالي خويش، رسالة ديگري تحت عنوان A«تلويزيون و فرآيند توسعه: مورد ايرانA»، در سال 1979، به منظور دريافت درجة دكتراي دولتي علوم سياسي، به دانشگاه پاريس 2، عرضه كرده است(28)، كه شكل كامل شدة همان رساله قبلي است.
در همان سالهاي نيمة دهة 1970 كه در شرايط سرعت گرفتن و گسترش يافتن برنامه هاي A«نوسازيA» غربي در ايران، بار ديگر مانند اوائل دهة 1950، توجه محققان غربي و مخصوصاً آمريكايي به كشور ما جلب شده بود، يكي از پژوهشگران معروف علوم ارتباطات، به نام A«اليهو كاتزA»، كه در سالهاي جنگ جهاني دوم و پس از آن در دانشگاههاي ايالات متحدة آمريكا تدريس مي كرد و در پژوهشهاي تجربي A«پل لازار سفلدA»، محقق اتريشي الاصل مقيم اين كشور در زمينه هاي شناخت مخاطبان و آثار اجتماعي ارتباطات، با او همكاري داشت و در سالهاي بعد، به عنوان استاد انستيتوي ارتباطات دانشگاه عبري اورشليم، در اسرائيل به خدمت پرداخت، پژوهشهايي در مورد نقش راديو ـ تلويزيون در كشور ما و چند كشور ديگر جهان سوم (الجزاير، برزيل، قبرس، اندونزي، نيجريه، پرو، سنگال، سنگاپور، تانزانيا و تايلند) انجام داد.
پژوهشگر مذكور، كه در جريان اين تحقيقات، براي ايران مقام ويژه اي در نظر گرفته بود، برنامه اي هم به منظور مسافرت به كشور ما ترتيب داد و در سمپوزيوم A«طرح آينده نگريA» سازمان راديو تلويزيون ملي ايران راجع به A«سياستهاي ارتباط جمعي در جوامع در حال توسعة شتابانA»، كه در سال 1354 در مشهد تشكيل شد و در صفحات آينده به آن اشاره خواهد شد، نيز شركت كرد.
در مجموعة پژوهشهاي A«اليهو كاتزA» و همكاران او دربارة چند كشور جهان سوم و از جمله ايران، كوشش بر آن بود، تا بر ابعاد فرهئگي اين جوامع و به خصوص،A«اصالت فرهنگيA» و A«هويت فرهنگيA» آنها، كه در مجموعة تحقيقاتي اوائل دهة 1950 و گزارش نهايي آن در مورد كشورهاي خاورميانه در كتاب A«گذر از جامعه سنتيA»، به آنها توجه نشده بود، تأكيد گذاشته شود. به همين لحاظ، در طرح پژوهشي مقدماتي وي دربارة A«نقش راديو و تلويزيون در برخي از كشورهاي در حال توسعهA»، كه در سال 1973، از سوي A«انستيتوي بين المللي راديو و تلويزيونA» 3 در لندن تكثير شد(29) و در گزارش جداگانه اي كه سال بعد، در قالب طرح مذكور براي A«مورد ايرانA»، در انستيتوي ارتباطات دانشگاه عبري اورشليم، منتشر گرديد(30) و نيز در مقاله اي كه يك سال پس از آن به سمپوزيوم A«طرح آينده نگريA» سازمان راديو تلويزيون ملي ايرانA» در مشهد ارائه شد(31) و بالاخره در گزارش نهايي اين تحقيقات، كه در سال 1977، به صورت كتابي تحت عنوان A«راديو ـ تلويزيون در جهان سوم: وعده ها و عملكردهاA»، از طرف دانشگاه هاروارد، در آمريكا انتشار يافت(32) ، همه جا ضمن يادآوري كاستيهاي پژوهشهاي مربوط به A«گذر از جامعه سنتيA»، ضرورت A«دگرگونيهاي اجتماعيA»، با در نظر گرفتن A«تداوم فرهنگيA» در جوامع در حال توسعه، خاطرنشان گرديده است.
به اين گونه، در شرايطي، كه از اوايل دهة مذكور، بر اثر انتقادهاي محققان راديكال غربي و جهان سومي و كوششهاي A«يونسكوA» و جنبش كشورهاي غيرمتعهد براي مقابله با نابرابري جهاني ارتباطات و عدم تعادل بين المللي اطلاعات، و برقراري A«نظم نوين جهاني اطلاعات و ارتباطاتA»، الگوي غربي توسعه بخشي ارتباطات براي ممالك در حال توسعه، جاذبة قبلي خود را از دست داده بود، با انتشار كتاب جديد A«اليهو كاتزA» و ارائة يك A«الگوي متناوبA» به جاي A«الگوي واحد نوسازيA»، نوعي همسازي با اوضاع و احوال جديد، صورت گرفت. در همين جهت، پيش از آن نيز ـ همان گونه كه در مقالة قبلي نويسنده در مجلة رسانه به آن پرداخته شده است ـ با انتقادهاي A«اورت راجرزA»، مؤلف معروف كتاب A«نشر نوآوريهاA» از نظريه نوسازي A«دانيل لرنرA»، كه در سال 1975 در مقاله اي تحت عنوان A«گذر از الگوي حاكمA»(33)، انعكاس يافت، نخستين گامها در راه هواداري از A«الگوي متناوبA» توسعه بخشي ارتباطات براي جهان سوم برداشته شده بود. در حالي كه A«كاتزA» و A«راجرزA» هم مانند A«لرنرA»، خود از نظريه پردازان و الگوسازان نظام سرمايه داري غربي در زمينه هاي ارتباطات، در دهه هاي1940، 1950، 1960 بوده اند.

II.مطالعات و تحقيقات داخل كشور
پژوهشهاي تخصصي در مورد نقش ارتباطات و وسايل ارتباط جمعي در زمينه هاي مختلف توسعه، كه از اواسط دهة 1340 هجري شمسي (1960 ميلادي) در داخل ايران نيز مورد توجه قرار گرفته بودند، با تأسيس نخستين مؤسسات عالي آموزشي و پژوهشي ارتباطات و اقدام بعضي از وزارتخانه ها و سازمانهاي دولتي، به انجام مطالعات و تحقيقات دربارة كاربرد وسايل و تكنولوژيهاي ارتباطي در زمينه هاي عمراني، سوادآموزي و آموزش عمومي و بهداشت و تنظيم خانواده و نظاير آنها، به مراحل عملي رسيدند و در آستانة انقلاب اسلامي ايران، از پيشرفت و گسترش قابل ملاحظه اي برخوردار شدند.

1.از تأسيس دانشكده علوم ارتباطات اجتماعي...
مطالعات و تحقيقات در مورد نقش توسعه بخشي وسايل ارتباط جمعي، در داخل ايران، از اواسط دهة ياد شده، همزمان با نخستين تجربه هاي آموزش تخصصي ارتباطات، به ويژه روزنامه نگاري و روابط عمومي و تأسيس A«دانشكدة علوم ارتباطات اجتماعيA» و انتشار مجلة A«تحقيقات روزنامه نگاريA» ـ كه با اوج كوششهاي يونسكو براي ترويج نظريه ها و الگوهاي غربي كاربرد ارتباطات در توسعة كشورهاي جهان سوم و مخصوصاً چاپ كتاب معروف A«ويلبر شرامA» محقق مشهور آمريكايي دربارة A«وسايل ارتباط جمعي و توسعة مليA» تقارن يافته بودند ـ طرف توجه قرار گرفت.
در اوايل پاييز سال 1343 شمسي، در مراسم افتتاح A«دورة عالي روزنامه نگاريA» مؤسسة كيهان ـ كه در سال 1346، به گشايش A«مؤسسة عالي مطبوعات و روابط عموميA» و سپس با تغيير نام آن در سال 1350، به ايجاد A«دانشكدة علوم ارتباطات اجتماعيA» منتهي گرديد ـ پروفسور A«ژاك لئوتهA» رئيس A«مركز آموزش روزنامه نگاريA» دانشگاه استراسبورگ فرانسه (وابسته به A«يونسكوA»)، كه براي افتتاح اين دوره به تهران دعوت شده بود؛ سخنراني خود را به اهميت وسايل ارتباط جمعي و نقش روزنامه نگاران در توسعة و پيشرفت ممالك در حال توسعه، اختصاص داد(34).
به دنبال انتشار كتاب معروف A«ويلبر شرامA» دربارة ارتباطات جمعي و توسعة ملي، كه در سال 1964 (1343 شمسي)، از سوي A«يونسكوA» منتشر شد، در ايران نيز به كاربرد ارتباطات جمعي در توسعة ملي توجه خاص پديد آمد. مدتي بعد، در مجلة A«تحقيقات روزنامه نگاريA»، مقاله هايي راجع به نقش وسايل ارتباطي و خبري در توسعة اقتصادي و پيكار با بيسوادي، انتشار يافتند(35) و بخشهايي از كتاب مذكور نيز در مجلة A«نگينA» منتشر شدند(36) . در سال 1348، خلاصه اي از اين كتاب، به وسيلة دكترابراهيم رشيدپور، عضو هيئت علمي دانشكدة علوم تربيتي دانشگاه تهران، تحت عنوان A«ارتباط جمعي و رشد ملي: نقش روزنامه، راديو، فيلم، تلويزيون و ساير وسايل ارتباطي در تحولات اجتماعيA»، در مجموعة A«انتشارات مؤسسة مطالعات و تحقيقات اجتماعي دانشگاه تهرانA»، با پيشگفتاري به قلم دكتراحسان نراقي، رئيس وقت اين مؤسسه، منتشر گرديد(37) . برخي از مباحث اين كتاب، قبلاً نيز در مجلة تحقيقات روزنامه نگاري، انتشار يافته بودند. (38)
دانشكدة علوم ارتباطات اجتماعي هم، با آنكه هدف اساسي آن آموزش تخصصي رشته هاي ارتباطي بود، در كنار فعاليتهاي آموزشي و انتشاراتي خود، كوششهاي پژوهشي را نيز طرف توجه قرار داده بود. در ميان اين كوششها، بعضي طرحهاي تحقيقاتي و برخي مقاله هاي عرضه شده به سمينارها و كنفرانسهاي ارتباطي بين المللي، به مسائل توسعه بخشي ارتباطات، مربوط مي شدند.
پژوهش راجع به A«محتواي برنامه هاي راديو ايرانA»، كه در سال 1353 به دومين مجمع بحث دربارة A«خانواده و فرهنگA» در دانشگاه تهران ارائه گرديد(39) و بر نقشهاي آگاه كننده و آموزش دهندة راديو براي كمك به پيشرفتهاي اجتماعي كشور، تأكيد گذاشته بود و A«طرح تحقيق در زمينة نقش ارتباطات در توسعة كشاورزي ايرانA»، كه در سال 1356 با همكاري استادان اين دانشكده و دانشكدة كشاورزي دانشگاه تهران، از سوي مركز تحقيقات دانشكده علوم ارتباطات اجتماعي، تهيه و تدوين شد و نيز طرح تحقيقي كه در سال 1357 دربارة A«استفاده از وسايل ارتباط جمعي در مقابله با آلودگي محيط زيستA»، از طرف مركز تحقيقات مذكور براي A«سازمان ملي حفاظت محيط زيستA» آماده گرديد، از جمله طرحهاي پژوهشي ياد شده بشمار مي آيند.
مقالة عرضه شده، از سوي نويسنده، به سيمنار مطالعات ارتباطي پيشرفته در A«انستيتوي ارتباطات شرق و غربA»دانشگاه هاوايي در تابستان 1977 (1356 شمسي)، راجع به A«تأثيرات ارتباطات بر جامعة ايرانA»(40)، كه نقشهاي گوناگون وسايل ارتباط جمعي در كشور را بررسي كرده بود، مقاله اي تحت عنوان A«ارتباطات و غربي سازي: وسايل ارتباط جمعي و هويت فرهنگي در ايرانA»، كه نويسنده به يازدهمين كنفرانس جهاني A«انجمن بين المللي تحقيق در ارتباطات جمعيA» در تابستان 1987 (1357 شمسي) در شهر A«ورشوA» در لهستان، ارائه كرده بود(41) و جنبه هاي منفي وابستگي هاي فرهنگي ارتباطي ايران را تجزيه و تحليل نموده بود و همچنين مقاله اي با عنوان A«ارتباطات و قدرت در ايرانA» كه از طرف نويسنده به سمينار A«ارتباطات و جهان سومA» در بهار 1979 (1358 شمسي) در دانشگاه A«ديژونA» فرانسه عرضه شده بود(40) و عوارض منفي كاربردهاي اجتماعي نامطلوب وسايل ارتباط جمعي در دورة پيش از پيروزي انقلاب اسلامي ايران را، مورد بحث قرار داده بود، نيز جزء فعاليتهاي پژوهشي دانشكدة علوم ارتباطات اجتماعي در زمينه هاي ياد شده، محسوب مي شوند.

2. ...تا تأسيس و تعطيل پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران
پژوهشهاي تخصصي دربارة توسعه بخشي ارتباطات، به صورت منظم، در اواسط دهة 1350 شمسي (دهه 1970 ميلادي)، با تأسيس A«پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايرانA» ، رو به پيشرفت گذاشتند. اين پژوهشكده، در سال 1355 شمسي، به كوشش دكترمجيد تهرانيان ـ فارغ التحصيل رشتة اقتصاد سياسي از دانشگاه هاروارد آمريكاـ كه پس از بازگشت به كشور و همكاري با A«سازمان راديو تلويزيون ملي ايرانA»، به مطالعات و تحقيقات تخصصي در زمينة ارتباطات و توسعه، پرداخته بود و A«طرح آينده نگريA» اين سازمان را تدوين كرده بود ـ و با همكاري سازمان مذكور و سازمان برنامه و بودجه، ايجاد شد.
براي آشنايي با هدفها و برنامه هاي تحقيقاتي اين پژوهشكده، مي توان از متن كتابچه اي كه در مهرماه 1355، به منظور معرفي آن انتشار يافته بود. كمك گرفت:

A«... پي ريزي پژوهشكده، از طرح آينده نگري سازمان راديو تلويزيون ملي ايران، كه در سال 2533 (1353 شمسي) شروع به كار كرد، آغاز شد. در قالب اين طرح پژوهشهايي انجام شد و بخش زيادي از نتايج آن انتشار يافت. مهمترين اثر عملي طرح، بازسازي تشكيلات سازمان راديو تلويزيون ملي ايران بود... از آنجا كه يكي از هدفهاي اساسي طرح آينده نگري، پي ريزي فعاليتهاي پژوهشي سازمان در زمينة خدمات پشتيباني ارتباطي در توسعة ملي بود، A«پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعه ايرانA» با همكاري سازمان برنامه و بودجه پس از پايان طرح در سال 2535 (1353 شمسي)، آغاز به كار كرد.
عوامل تاريخي مهمي كه در زمينة توسعة ارتباطي جهان به علم ارتباطات شكل داده است، در واقع تا حدود زيادي هدفهاي A«پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايرانA« را نيز تعيين مي كنند. هدف اساسي پژوهشكده، انجام پژوهشهاي بنيادي و كاربردي در علوم ارتباطي و توسعة ملي و گسترش نقش پشتيباني اطلاعات و ارتباطات در توسعة فرهنگي، آموزشي، اقتصادي و اجتماعي كشور است. بنابراين، هدفهاي پژوهشكده را مي توان به زمينه هاي پژوهشي زير خلاصه كرد:
ـ پژوهش بنيادي در زمينه هاي علوم اجتماعي و تكنولوژي ارتباطات به منظور تحكيم مباني و گسترش ابزار علم ارتباطات به عنوان يك علم چند رشته اي جديد.
ـ پژوهش بنيادي در مورد نقش اطلاعات و ارتباطات در گسترش و بهم پيوستگي سنتهاي فرهنگي، علمي و آموزشي ارزنده و بارور گذشتة ايران و عناصر جديد اكتسابي به منظور شناخت نقش پشتيباني رسانه ها در بازآفريني فرهنگ ملي، هماهنگ با دگرگوني هاي مادي كشور.
ـ پژوهش، آموزش و رايزني در زمينه هاي توسعة فرهنگي و هنري، به منظور فراهم آوردن وسايل ترجمة عناصر اصيل فرهنگ ملي و منطقه اي ايران، به زبان و قالبهاي رسانه هاي همگاني (چاپ، راديو، تلويزيون، سينما).
ـ پژوهش، آموزش و رايزني در زمينة آموزشهاي چندرسانه اي، به منظور بالا بردن كميت و كيفيت آموزش در تمام سطوح.
ـ پژوهش، آموزش و رايزني در زمينه هاي اقتصادي و اجتماعي توسعة ملي و ارتباطي كشور، به منظور شناسايي و شناساندن نقش پشتيباني رسانه ها در ايجاد هماهنگي بيشتر ميان بخشهاي A«پيشاهنگA» و A«كند روA» جامعه و اقتصاد ملي.
ـ پژوهش و آموزش در زمينة شبكه هاي ارتباطي لازم براي پشتيباني از توسعة ملي در زمينه هايي مانند سوادآموزي، آموزش روشهاي نوين كشاورزي، آموزش بهداشت و تنظيم خانواده، درمان از راه دور.
ـ پژوهش، آموزش و مشاوره در زمينه هاي ارتباطي گسترش روابط بين المللي، به منظور ايجاد تفاهم و همكاريهاي فرهنگي و اقتصادي بين ايران و ديگر كشورهاي جهان...A» (43)

پژوهشكده، زيرنظر يك شوراي عالي، مركب از رئيس سازمان برنامه و بودجه و مدير عامل سازمان راديو و تلويزيون ملي ايران و چند نفر از شخصيتهاي دولتي ديگر قرار داشت و رياست آن نيز از همان آغاز، به عهدة دكترمجيد تهرانيان، كه عضويت شوراي عالي را هم دارا بود، سپرده شده بود. فعاليتهاي پژوهشكده، سه زمينة پژوهشي، آموزشي و مشاورتي را در بر مي گرفتند و بر پنج محور اصلي، شامل بررسيهاي ارتباطي ـ فرهنگي، بررسيهاي ارتباطي ـ آموزشي، بررسيهاي ارتباطي ـ اجتماعي، بررسيهاي ارتباطي ـ اقتصادي و بررسيهاي ارتباطي ـ بين المللي، استوار شده بودند.
در طول مدت فعاليت پژوهشكده، طرحهاي تحقيقاتي گوناگوني طرف توجه گردانندگان و همكاران آن قرار گرفته بودند؛ كه برخي از آنها، پيش از تعطيل پژوهشكده در سال 1359، به مرحلة تدوين و انتشار رسيدند و بعضي ديگر، بر اثر تعطيل آن، ناتمام ماندند.
مهمترين طرحهاي پژوهشي ارتباطي منتشر شده، كه مستقيماً به كاربرد ارتباطات در زمينه هاي مختلف توسعه، مربوط مي شدند و اغلب نيز پيش از گشايش رسمي پژوهشكده، در قالب A«طرح آينده نگريA» سازمان راديوـ تلويزيون ملي ايران، تهيه گرديده بودند، بدين قرارند:
ـ نقش رسانه ها در پشتيباني توسعة ملي (44)
ـ نقش رسانه ها در پشتيباني توسعة اقتصادي (45)
ـ نقش رسانه ها در پشتيباني توسعة سياسي (46)
ـ نقش رسانه ها در پشتيباني توسة فرهنگي (47)
ـ رده بندي پيشنهادي برنامه هاي راديوـ تلويزيون در پشتيباني توسعة ملي (48)
ـ انديشة پيشرفت: پيشگفتاري بر نظريه هاي رشد اقتصادي و ارتباط جمعي (49)
طرحهاي پژوهشي ارتباطي ديگري مانند A«بحران انرژي و ارتباطات بين الملليA»، A«نقش رسانه هاي همگاني در ارتباطات سياسي ايرانA»، A«سيماي زن در رسانه هاي همگانيA»، A«بررسي تطبيقي نقش رسانه هاي همگاني، در توسعة آسياي باختريA»، A«كاربرد آموزشي رسانه هاي همگاني در توسعة روستايي ايرانA» ، A«مطالعة رفتارهاي اجتماعي و رسانه هاي همگاني در توسعة روستايي ايرانA»، و A«مطالعة رفتارهاي اجتماعي و رسانه هاي همگانيA»، كه در مدت فعاليت پژوهشكده در مراحل تهيه و تدوين بودند، ظاهراً انتشار نيافتند.
دو طرح پژوهشي ديگر دربارة A«گرايشهاي فرهنگي و نگرشهاي اجتماعي در ايرانA» و A«استفاده از منبر به عنوان يك وسيلة ارتباط جمعيA» نيز به مرحلة انتشار رسيدند و طرح پژوهشي A«رسانه هاي همگاني و تحول اجتماعي در شهر سنتي يزدA»، كه با همكاري مركز سنجش افكار سازمان راديو ـ تلويزيون ملي تهيه شده بود، به صورت خلاصه، به زبان انگليسي منتشر گرديد.
ترجمة يكي از انتشارات تخصصي يونسكو، تحت عنوان A«به سوي سياستهاي ارتباطي واقع بينانهA»، نيز به كوشش پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران صورت گرفت.
گردانندگان پژوهشكده، در آستانة تأسيس آن، در چارچوب برنامه هاي A«طرح آينده نگريA» سازمان راديو تلويزيون ملي ايران، يك سمپوزيوم بين المللي دربارة A«سياستهاي ارتباط جمعي در جوامع در حال توسعة شتابانA» در تابستان 1354 شمسي در مشهد برگزار كردند، كه چند تن از محققان و متخصصان ارتباطي مشهور غربي، با ديدگاههاي خوشبينانة معمول در جوامع آزادي گرا، از جمله، A«ايتيل دوسولاپولA» و A«اليهوكاتزA» نيز در آن شركت داشتند. مجموعة مقاله هاي اين سمپوزيوم، كه نظريه ها و سياستهاي مربوط به ارتباطات توسعه بخش، نقشهاي جديد وسايل ارتباط جمعي در توسعة ملي و نيز تجربه هاي ملي در سياستهاي ارتباطي را در برمي گرفت، در همان سال به صورت پلي كپي از طرف A«طرح آينده نگريA» ياد شده، تكثير شد. دو سال بعد هم مجموعة نسبتاً كاملي از اين مقاله ها به شكل كتاب در انگلستان منتشر گرديد.(54)
گزارشي در مورد سمپوزيوم مذكور نيز پيش ازآن، از سوي پژوهشكده، به صورت پلي كپي،(55) انتشار يافته بود.
چند هفته پيش از برگزاري سمپوزيوم مذكور، در قالب فعاليتهاي A«طرح آينده نگريA»، سميناري با مشاركت گروهي از متخصصان و محققان ايراني عضو سازمان راديو تلويزيون ملي ايران و خارج از آن، براي بررسي در مورد A«نقش رسانه هاي همگاني در توسعة ملي ايرانA» در ارديبهشت 1354 شمسي، در شيراز برگزار شده بود. در اين گردهمايي، چارچوب نظري A«طرح آينده نگريA»، ساخت كنوني و آيندة تكنولوژي و مديريت رسانه ها و از جمله سازمان راديو تلويزيون ملي ايران، نقش رسانه ها در توسعة خبري و فرهنگي، توسعة سياسي و اقتصادي و توسعة علمي ـ آموزشي ايران و وضع پيام گيران و رسانه هاي همگاني و همچنين گزارش نظرآزمايي سرشناسان فرهنگي و سياسي ايران، مورد بحث و بررسي قرار گرفته بودند. گزارش كامل اين گردهمايي نيز دو سال بعد در مجموعة انتشارات مشترك سروش (انتشارات سازمان راديو تلويزيون ملي ايران) و پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران، منتشر گرديد. (56)
پژوهشكده، در كنار فعاليتهاي پژوهشي خود، از بهار 1356، يك مجلة تخصصي به نام A«نامة پژوهشكدهA»، به زبان فارسي انتشار مي داد، كه تا پيش از پيروزي انقلاب، به صورت جداگانه به زبان انگليسي(57) نيز منتشر مي شد. A«نامة پژوهشكدهA» از شمارة سوم، با تاريخ پاييز 1357، با قطعي جديد و در حالي كه زير نام آن عبارت A«بررسيهاي فرهنگ و توسعهA» اضافه شده بود، انتشار يافت.
در سالهاي 1356 و 1357، چند تن از استادان آمريكايي علوم ارتباطات، به دعوت پژوهشكده به تهران آمدند و در قالب سمينارهاي تخصصي آن، راجع به مسائل پژوهشي ارتباطات و توسعه، با محققان ايراني، به همكاري پرداختند. در ميان اين دعوت شدگان، دو چهرة سرشناس آمريكايي، شامل A«دانيل لرنرA» و A«ايتيل دوسولاپولA» استادان معروف A«انستيتوي تكنولوژي ماساچوستA» (ام.آي. تي) نيز حضور داشتند.
A«لرنرA» كه تا اواخر پاييز سال 1357، در تهران مانده بود، با همكاري پژوهشكده و A«مركز سنجش افكارA» سازمان راديو تلويزيون ملي ايران، براي بازنگري نتايج پژوهش بيست وپنج سال پيش در مورد A«گذر از جامعه سنتي: نوسازي خاورميانهA»، در مدت اقامت در ايران به تحقيق جديدي دست زد، كه بر اثر انقلاب، ناتمام ماند و فقط گزارش مختصري از آن به صورت پلي كپي تكثير گرديد. (58)
پس از پيروزي انقلاب اسلامي ايران، برنامه ها و فعاليتهاي A«پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايرانA» دچار ركود شدند. زنده ياد دكترعلي اسدي، قائم مقام قبلي رييس پژوهشكده، كه سرپرستي آن را عهده دار شده بود، كوشش فراوان كرد، تا برنامه هاي قبلي را دنبال كند. ادامة چند طرح تحقيقاتي و تجديد انتشار A«نامة پژوهشكدهA» در شكل و محتواي تازة آن، از اواخر سال 1357 و نيز عرضة چند كتاب جديد در مجموعة انتشارات پژوهشكده(59)، از مساعي مهم وي در اين دوره بشمار مي روند. در سال 1359، تحت تأثير تحولات داخلي سازمان صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران، فعاليتهاي A«پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايرانA»، متوقف گرديدند و سرانجام با ادغام آن در قالب A«مؤسسة مطالعات و تحقيقات فرهنگيA»، وابسته به وزارت فرهنگ و آموزش عالي، اين پژوهشكده به كلي از ميان رفت و برنامه هاي پژوهشي آن در زمينة ارتباطات و توسعه، به فراموشي سپرده شدند.
دكترمجيد تهرانيان، مؤسس و رييس پژوهشكدة مذكور، كه از زمان اوج انقلاب در خارج كشور به سر مي برد، مدت كوتاهي با دانشگاه آكسفورد انگلستان همكاري داشت. وي در سالهاي 1979 و 1980 (1358 و 1359 شمسي)، در قسمت ارتباطات و اطلاعات A«يونسكوA»، در مقر اصلي اين سازمان در پاريس كار مي كرد. پس از آن به ايالات متحدة آمريكا رفت و از چند سال پيش، به عنوان استاد علوم ارتباطات در دانشگاه A«هاواييA»، به فعاليتهاي آموزشي و پژوهشي خود ادامه مي دهد. وي در اين مدت، مطالعات و تحقيقات خويش در مورد ارتباطات و توسعه را گسترش داده و كتابها و همچنين مقاله هاي متعددي در نشريات تخصصي ارتباطي منتشر كرده است، كه در صفحات بعد و نيز مأخذشناسي پايان مقاله، به مهمترين آنها، اشاره خواهد شد. او در تابستان 1371، به دعوت وزارت امورخارجه، جهت شركت در يك گردهمايي راجع به آسياي ميانه، براي نخستين بار بعد از انقلاب به ايران بازگشت و پس ازآن نيز براي تدريس در دورة دكتراي فرهنگ ارتباطات دانشگاه امام صادق (ع)، به تهران آمد.

3. كوششهاي تحقيقاتي سازمانهاي دولتي براي كاربرد ارتباطات در برنامه هاي توسعه
علاوه بر كوششهايي كه در مراكز دانشگاهي براي پژوهش در زمينه هاي ارتباطات توسعه صورت مي گرفتند، از اواخر دهة 1340 شمسي، در بعضي از وزارتخانه ها و سازمانهاي دولتي، از جمله وزارت اطلاعات و جهانگردي سابق و وزارت بهداري و وزارت آموزش و پرورش نيز به كاربرد ارتباطات و وسايل ارتباط جمعي در برنامه هاي مختلف مملكتي، توجه پيدا شده بود.

الف) ارتباطات عمراني
وزارت اطلاعات و جهانگردي در اين زمان، يك بخش مطالعاتي تخصصي به نام A«ارتباطات عمرانيA» ايجاد كرده بود. همكاران اين بخش، بر مبناي نظريه ها و الگوهاي غربي توسعه بخشي ارتباطات، بررسيهايي در مورد استفاده از وسايل ارتباط جمعي در راه پشتيباني از برنامه هاي توسعه و عمران كشور انجام مي دادند و در برخي سمينارها و كنفرانسهاي بين المللي و منطقه اي نيز شركت مي كردند. گزارش A«پيشنهادهاي مقدماتي براي تأسيس يك نظام ارتباطي پشتيباني توسعه در ايرانA»، كه در سال 1350 شمسي به گردهمايي ترتيب يافته از سوي A«برنامة ملل متحد براي توسعهA» و A«صندوق ملل متحد براي حمايت كودكانA»،A«يونيسفA»، در زمينة ارتباطات پشتيبان توسعه، ارائه شده بود(60). و همچنين مقاله اي دربارة A«ارتباطات براي توسعه: نظام ارتباطات توسعة ملي ايرانA»، كه در سال 1354، به سمينار A«انستيتوي بين المللي راديو ـ تلويزيونA»، راجع به A«انگيزش، اطلاعات و ارتباطات براي توسعه در كشورهاي آفريقايي و آسياييA» در لندن عرضه گرديده بود(61) ، نمونه هايي از كوششهاي مطالعاتي و تحقيقاتي بخش A«ارتباطات عمرانيA» وزارتخانة مذكور در دورة پيش از انقلاب، بشمار مي روند.

ب) ارتباطات و تنظيم خانواده
در همين دوره، برنامه هاي خاص مطالعات و تحقيقات دربارة كاربرد ارتباطات و وسايل ارتباط جمعي در زمينه هاي بهداشت و تنظيم خانواده، نيز از طرف وزارت بهداري، دنبال مي شدند. براي آشنايي با اين برنامه ها مي توان، از پيش نويس گزارش نهايي A«طرحهاي ارتباطي اصفهانA» در مورد تنظيم خانواده، كه در سالهاي 1351 و 1352 شمسي، به سرپرستي A«رابرت گيلسپيA» و مهدي لقماني، و با همكاري A«يونسكوA» صورت گرفته اند، استفاده كرد(62). طرحهاي مذكور شامل چهار طرح بزرگ و چندين طرح كوچكتر بوده اند، در ميان چهار طرح بزرگ، طرح يكم، به مطالعه برنامه هاي تبليغاتي وسايل ارتباط جمعي در فعاليتهاي تنظيم خانواده در استان اصفهان، اختصاص داشته است. طرح دوم، ارزيابي نتايج آموزش فشرده براي تنظيم خانواده در دو منطقة كوچك تحت پوشش تبليغات وسايل ارتباط جمعي و فعاليت كاركنان ويژة طرح را مورد نظر قرار داده است. طرح سوم، مطالعه دربارة امكان استفاده از كارمندان متخصص در برنامه هاي تنظيم خانواده را برگرفته است و طرح چهارم، به بررسي چگونگي گسترش استفادة مداوم از قرصهاي ضدبارداري، مربوط بوده است.
خلاصة گزارشهاي طرحهاي بزرگ يكم و دوم، كه بيشتر بر مطالعة كاربرد وسايل ارتباط جمعي در پيشبرد برنامه ‍ هاي تنظيم خانواده استوار بوده است، به صورت جداگانه نيز در يكي از انتشارات تخصصي A«يونسكوA» در زمينة A«ارتباطات و توسعة روستاييA»، در سال 1977 (1356 شمسي)، انتشار يافته است. (63)

پ)ارتباطات براي سوادآموزي و آموزش
در دورة پيش از پيروزي انقلاب، نقش ارتباطات در پيشبرد برنامه هاي سوادآموزي، آموزش عمومي و همچنين آموزش دانشگاهي هم طرف توجه قرار گرفته بود و سازمانها و مؤسسات دولتي مختلف در اين زمينه كوششها و فعاليتهايي را دنبال مي كردند.
براي كاربرد وسايل ارتباط جمعي، در جهت مقابله با بيسوادي، از سوي A«انستيتوي بين المللي شيوه هاي سوادآموزي سالمندانA»، كه در اين دوره با همكاري وزارت آموزش و پرورش و سازمان پيكار با بيسوادي در تهران تأسيس شده بود، پژوهشهايي انجام مي گرديدند. در ميان اين پژوهشها، چگونگي استفاده از راديو در آموزش سالمندان، به سبب امكانات وسيع كاربرد اين وسيلة مهم ارتباطي براي بيسوادان، اهميت ويژه اي پيدا كرده بود. (64)
از طرف وزارت آموزش و پرورش نيز مطالعات و تحقيقاتي در جهت استفاده از وسايل ارتباطي، براي پيشرفت برنامه هاي آموزشي مدارس و مخصوصاً دبيرستانها، صورت مي گرفتند(65) . كاربرد ارتباطات و تكنولوژيهاي آموزشي، در برنامه هاي درسي دبيرستاني و دانشگاهي هم، از سوي دانشكده هاي تربيت معلم، سازمان راديو تلويزيون ملي ايران و همچنين دانشگاه آزاد، مورد توجه واقع شده بود و به همين جهت، كتابها و نشريات گوناگوني در اين زمينه، منتشر مي گرديدند(66) . توجه به محتواي اين كتابها و به خصوص، شناخت بعضي از مؤسسات آمريكايي منتشر كنندة آنها، تأثيرهاي اقتباس مستقيم و غيرمستقيم شيوه هاي غربي استفاده از وسايل و تكنولوژيهاي ارتباطي در مسير A«نوسازيA» را مشخص مي سازد. در آن دورة شيوه هاي مستقل محققان جهان سوم، براي كاربرد ارتباطات در راه پيشرفت و گسترش سوادآموزي و آموزش عمومي، به طور كلي در ايران مورد بي توجهي قرار گرفته بودند و حتي مي توان گفت به فراموشي سپرده شده بودند تا آن كه پس از پيروزي انقلاب اسلامي، با ترجمة آثار برخي از اين محققان، مانند A«پائولو فريرهA» برزيلي، تا حدودي خلاء موجود در اين زمينه برطرف گرديد.

ب. دورة پس از انقلاب
در دورة پس از پيروزي انقلاب و استقرار جمهوري اسلامي، مطالعات و تحقيقات دربارة توسعه بخشي وسايل و تكنولوژيهاي ارتباطي، از سوي پژوهشگران ايراني، در خارج و داخل كشور ادامه يافته اند. بديهي است كه پژوهشهاي ارتباطي اين دوره، به سبب تغيير شرايط قبلي مي بايست در مقايسه با آنچه پيش از انقلاب انجام مي گرفت، تفاوتهايي داشته باشند و ويژگيهايي پيدا كنند. اما چون برخي از مطالعات و تحقيقات عرضه شده در دورة جديد، در اوضاع و احوال پيشين آغاز شده بودند و علاوه بر آن، بعضي از پژوهشگران، به ويژه در داخل ايران، نيز با وجود دگرگونيهاي انقلابي و همچنين گسترش ديدگاه هاي انتقادي راديكال و جهان سومي در زمينة ارتباطات و توسعه، همان ديدگاههاي حاكم غربي را دنبال مي كردند، بسياري از پژوهشهاي جديد، عملاً با دورة پيش، تمايزهاي زيادي نداشته اند.

I.پژوهشهاي خارج كشور
در خارج كشور، مهمترين و بيشترين پژوهشهاي نظري مربوط به ارتباطات و توسعه در ايران، در دورة پس از پيروزي انقلاب اسلامي، از سوي دكترمجيد تهرانيان و دكترحميد مولانا، ارائه شده اند. در اين پژوهشها بيشتر بر علل شكست برنامه هاي A«نوسازيA» ايران و كاربردهاي نادرست وسايل ارتباط جمعي در حفظ قدرت خودكامة سياسي و گسترش وابستگي هاي فرهنگي خارجي، تأكيد گرديده است.
ـ يكي از نخستين مقاله هايي كه دكترمجيد تهرانيان در دورة پس از پيروزي انقلاب، در خارج كشور انتشار داد، مقاله اي با عنوان A«ايران: ارتباطات، از خودبيگانگي و انقلابA» بود، كه در مارس 1979 (اسفند 1357) در مجله A«اينترمدياA» در لندن منتشر گرديد(68) . در سال 1979؛ دو مقالة ديگر وي نيز در ايالات متحدة آمريكا و فرانسه، انتشار يافتند. يكي از اين مقاله ها، تحت عنوان A«نظرية توسعه و سياست ارتباطي: الگوهاي در حال دگرگونيA»، در شمارة اول يك سالنامة جديد تخصصي، به نام A«پيشرفت در علوم ارتباطيA»، در ايالات متحدة آمريكا، به چاپ رسيد . مقالة ديگر او با عنوان A«ارتباطات و توسعة بين المللي: برخي ملاحظات نظريA»، كه به A«كميسيون بين المللي يونسكو براي مطالعه دربارة مسائل ارتباطاتA» عرضه شده بود، در مجلة A«فرهنگهاA»، متعلق به سازمان A«يونسكوA»، در پاريس منتشر شد (70)
در سال 1980 ميلادي (1359 شمسي)، مقالة ديگري از دكترتهرانيان تحت عنوان A«ارتباطات و انقلاب در ايران: گذر از يك الگوA»، در مجلة A«مطالعات ايرانيA»، در امريكا انتشار يافت (71)، كه مكمل مقالة سال قبل او در سالنامة A«پيشرفت در علوم ارتباطيA» بشمار مي رود. در همان سال، در حالي كه در قسمت ارتباطات و اطلاعات A«يونسكوA» در پاريس، به كار اشتغال داشت، يكي از كارهاي پژوهشي او، با عنوان A«شاخصهاي اجتماعي ـ اقتصادي و ارتباطي در برنامه ريزي توسعه: مطالعة موردي ايرانA»، كه قبلاً تهيه شده بود و در ماه ژوئن 1979 (خرداد 1358 شمسي) به A«يونسكوA» ارائه گرديده بود، با برخي تجديدنظرها، در مجموعة A«ارتباط و جامعهA» يونسكو، منتشر شد (72). در سال مذكور، مقالة ديگر از، با عنوان A«نفرين تجدد: ديالكتيك نوسازي و ارتباطاتA» در مجلة بين المللي علوم اجتماعي، يكي ديگر از مجله هاي تخصصي A«يونسكوA» در پاريس به چاپ رسيد (73). لازم به يادآوري است كه اين مقاله نيز براساس تجربة A«نوسازيA» ايران و نقش ارتباطات در فرايند اين A«نوسازيA» در رژيم گذشته، تهيه گرديده بود.
در سال 1982 (1361 شمسي)، مقاله اي تحت عنوان A«وابستگي و دوگانگي ارتباطات در ايرانA»، در شمارة ماه مه آن سال مجلة A«اينترمدياA» در لندن، از دكتر تهرانيان منتشر شد (74)، كه در آن، وضع و كاربرد ارتباطات در دوره هاي قبل و بعد از انقلاب، مورد بررسي قرار گرفته اند.دو سال بعد هم، پژوهش گسترده تري كه در همين زمينه، با عنوان A«وابستگي و دوگانگي ارتباطات در جهان سومA» تهيه كرده بود، در ايالات متحدة امريكا به چاپ رسيد (75). در ماه سپتامبر 1982 (1361 شمسي)، دكترتهرانيان يك مقاله نيز، تحت عنوان A«نظرية توسعه و ايدئولوژيهاي رسالت آميز: وابستگي، ارتباط و دموكراسي در جهان سومA»، در كنفرانس جهاني A«انجمن بين المللي تحقيق در ارتباطات جمعيA»، كه در پاريس برگزار شد، ارائه داد. (76)
مقاله اي تحت عنوان A«ارتباط و انقلاب در آسيا: سلطة غرب و استقرار فرهنگي در ژاپن و ايرانA»، كه وي مطالب اصلي آن را قبلاً تهيه كرده بود و نخستين بار، به صورت كوتاه در مجلة انگليسي A«زبان پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايرانA» و به شكل مفصل، در مجلة انگليسي زبان دانشكده اقتصاد دانشگاه تهران، منتشر شده بود، در سال 1984 (1363 شمسي)، به صورت كاملتر در مجلة ارتباطات دانشگاه A«كيوتوA» در ژاپن انتشار يافت. (77)
از مقاله هاي ديگري كه دكتر تهرانيان در سالهاي بعد و در كشورهاي غربي منتشر كرد، مقاله اي با عنوان A«تكنولوژي هاي ارتباطي و توسعة جهانيA» منتشر شده در ماه مه 1988 (ارديبهشت 1367 شمسي)، در مجلة A«اينتر مدياA» چاپ لندن، جالب توجه است (78). او در اين مقاله، راجع به چگونگي برداشتهاي كنوني دربارة تكنولوژيهاي نوين ارتباطي، چهار نوع ديدگاه را مطرح نموده و به ترتيب، از هواداران بسيار خوشبين و نيز مخالفان بسيار بدبين اين تكنولوژيها و همچنين ديدگاه بي طرفانه و بالاخره، ديدگاه معتقد به تأكيد بر ساختارهاي اجتماعي حاكم بر تكنولوژيهاي مذكور، نام برده است. وي با يادآوريهاي مكرر در بارة تجربة ناموفق A«نوسازيA» پرشتاب ايران در دورة رژيم سابق و عكس العملهاي انقلابي عليه آن، روندهاي كنوني توسعه در جهان را نيز تشريح كرده و ضمن آنها، فراملي گرايي اقتصاد جهاني در كشورهاي مركزي سرمايه داري، قبيله گرايي سياسي در ممالك پيراموني جهان سوم، دموكراسي گرايي ارزشها در كشورهاي نيمه پيراموني و مطلق گراييهاي كنترل و نظارت در سراسر دنيا را، تجزيه و تحليل نموده است.
او در يكي از آخرين مقاله هاي خود با عنوان A«ارتباط، صلح و توسعهA»، كه در سال 1990 (1369 شمسي)، در كتابي به نام A«ارتباط گري براي صلح: ديپلماسي و مذاكرهA»، در ايالات متحده منتشر شده است (79)، نيز با در نظر گرفتن اصول كلي مطالعات پيشين خويش، نقشهاي جديد ارتباطات در كمك به توسعة جوامع معاصر در سطحهاي محلي، منطقه اي و جهاني و پاسداري از صلح و آرامش بين المللي را بررسي كرده است.
در كتاب ديگر اين پژوهشگر، تحت عنوان A«تكنولوژيهاي قدرت، ماشينهاي اطلاعاتي و دورنماهاي دموكراسيA»، كه با پيشگفتار A«يوهان گالتونگA»، محقق راديكال مشهور نروژي، در سال 1989 (1368 شمسي) در آمريكا به چاپ رسيده است ، تركيب تكامل يافتة نظريات وي مقاله هاي مهم سالهاي اخير او، ملاحظه مي شود.
اين كتاب، داراي دو بخش عمده است. در بخش اول، شرايط تاريخي و زمينه هاي نظري تحول تكنولوژيهاي ارتباطي و نيز نقشهاي اين تكنولوژيها در قدرت سياسي، دموكراسي و توسعه، مطالعه شده اند.
در اين بخش، با تأكيد بر تكنولوژيهاي ارتباطي، به عنوان تكنولوژيهاي مؤثر در تحقق توسعة دموكراتيك، چهارگونه الگوي جهاني، شامل الگوهاي دموكراتيك سرمايه داري، الگوهاي دموكراتيك كمونيستي، الگوهاي دموكراتيك جماعت گرا و الگوهاي مطلق گراي ضددموكراتيك، معرفي شده اند. بخش دوم كتاب به وعده ها، خطرات و دورنماهاي تكنولوژيهاي ارتباطي اختصاص يافته و در مباحث مختلف آن، به ترتيب از وعده هاي A«دموكراسي تلويزيونيA»، خطرات يك كابوس اورولي 1 و دورنماهاي آينده در كشورهاي مركزي سرمايه داري و ممالك پيراموني، سخن گفته شده است. مؤلف، در مبحث آخر كتاب، با ارائه A«چشم اندازهاي دموكراسي جماعت گراA» و يادآوري نمونه هايي همچون جنبش A«سبزهاA» در آلمان، كه به هواداري از حفظ محيط زيست، پديد آمده است، به يك نتيجه گيري آرماني پرداخته است.
در مباحث گوناگون اين كتاب، تجربيات ناموفق رژيم سلطنتي گذشته راجع به كاربرد ارتباطات در روند A«نوسازيA» غربي ايران، نقشهاي مؤثر ارتباطات سنتي اسلامي در بسيج اجتماعي بسيار گستردة مردمي در دوران انقلاب و گرايشهاي قاطع نظام جديد اسلامي، بر حفظ و حراست هويت فرهنگي، مورد تأكيد قرار گرفته اند.

ـ دكترحميد مولانا، در دورة پس از انقلاب، مقاله هاي متعددي دربارة نقش ارتباطات در شرايط قبلي جامعة ايران، اهميت ارتباطات سنتي در شكل گيري و پيروزي انقلاب اسلامي و كاربردهاي ارتباطي در دوران حكومت جمهوري اسلامي، به سمينارها و كنفرانسهاي بين المللي و منطقه اي و همچنين سمينارها و كنفرانسهاي داخل ايران ارائه كرده و در نشريات تخصصي غربي انتشار داده است.
اولين مقالة دكترمولانا در اين دوره، راجع به مقابلة ارتباطات سنتي با تكنولوژيهاي نوين ارتباطي در جريان انقلاب اسلامي، در تابستان 1979 (1358 شمسي) در مجلة A«جورنال آو كاميونيكيشنA»، در ايالات متحدة آمريكا، به چاپ رسيد(81). در پاييز همان سال، همزمان با بحران ناشي از اشغال سفارت آمريكا در تهران، وي مقاله اي با عنوان A«روابط ايالات متحدة آمريكا و ايران، از 1954 تا 1978 ميلادي (1333 تا 1357 شمسي): نمونه اي از سلطة فرهنگيA»، به كنفرانس سالانة A«انجمن مطالعات خاورميانهA»، در ايالت A«يوتاA» عرضه كرد(82)، كه شكل كاملتر آن، تحت عنوان A«نقش وسايل ارتباطي در منازعة ايالات متحده و ايرانA»، در سال 1984، در كتابي به نام A«وسايل خبري در منازعة ملي و بين الملليA»، انتشار يافت. در اين مقاله، عوارض منفي كاربرد ارتباطات جمعي در جريان A«نوسازيA» ايران و نيز در سطح روابط بين المللي، بررسي شده بودند.
او در همين دوره، مقالة ديگري با عنوان A«ارتباطات براي دگرگوني سياسي: انقلاب ايرانA»، تهيه كرد، كه در سال 1984، در كتابي به نام A«ارتباطات جهانيA»، در نيويورك منتشر گرديد. (84)
دكتر مولانا، در پژوهشي كه در اوايل دهة 1980ميلادي (1360 شمسي)، در زمينة A«جريان بين المللي اطلاعاتA»، براي A«يونسكوA» انجام داد و در سال 1985 ميلادي (1364 شمسي)، از سوي اين سازمان، در مجموعة A«گزارشها و مقاله ها دربارة ارتباطات جمعيA»، در پاريس انتشار يافت، در فصل دوم آن، تحت عنوان A«خبرها و نظرهاA»، نيز آثار نامطلوب وسال ارتباطي، در تقليد از غرب و همچنين تصويرسازي نادرست از A«نوسازيA» غربي در ايران را تجزيه و تحليل كرده است(85) 2. اين انتقادها در كتاب او به نام A«اطلاعات سراسر زميني و ارتباطات جهاني: مرزهاي جديد روابط بين الملليA»، كه بخشهايي از پژوهش مذكور را در بر دارد و در همان سال در نيويورك به چاپ رسيده است، نيز انعكاس يافته اند(86) . در همين كتاب، طي فصلي كه به A«تكنولوژي اطلاعات و نظامها و سياستهاي كشورهاي در حال توسعهA» اختصاص يافته، بر اهميت ارتباطات سنتي در توسعة جوامعي نظير ايران پس از انقلاب اسلامي، چين، هند و تانزانيا، تأكيد گذاشته شده است. 87)
در سالهاي بعد هم دكترمولانا با استفاده از مسافرتهايي، كه به مناسبتهاي گوناگون، از جمله شركت در كنفرانس بين المللي دفاع مقدس، سمينار نمايندگان خبرگرازي جمهوري اسلامي ايران در خارج كشور، كنفرانس بين المللي انديشة اسلامي، سمينار بين المللي خليج فارس و ششمين كنفرانس عمومي شبكة خبرگزاريهاي جنبش كشورهاي غيرمتعهد، به ايران انجام داد، سخنرانيهايي ايراد كرد و گزارشهايي در مورد اين مسافرتها، با تأكيد بر نقش ارتباطات در تحولات جديد ايران، تهيه نمود، كه به گردهمايي هاي ارتباطي و يا نشريات تخصصي غربي، ارائه شده اند.
از ميان اين نوشته ها و پژوهشها، مي توان مقالة وي در مورد A«ارتباط جمعي در خاورميانه: مأخذها و مأخذگاه هاA»، منتشر شده در سال 1986 ميلادي (1365 شمسي)، در A«راهنماي جهاني وسايل ارتباطي و ارتباطاتA»، گردآوري پروفسور A«جان لنتA» آمريكايي(88) و همچنين مقالة ديگر او دربارة A«نظامهاي وسايل ارتباطي و ارتباطات در خاورميانهA»، انتشار يافته در چاپ تازة كتاب A«خاورميانه زيرنظر A«مايكل آدامسA»، در سال 1988 ميلادي (1367 شمسي) در ايالات متحدة آمريكا(89) را، كه در آنها، از جايگاه تازة ارتباطات جمعي ايران و شرايط پس از پيروزي انقلاب اسلامي، سخن گفته شده است، نام برد.
مقالة او دربارة A«هدفهاي تبليغ، از نظر اسلام: به سوي يك نظرية ارتباطي و اصول اخلاقيA»، كه در بهمن ماه سال 1368 (ژانوية 1989)، به هفتمين A«كنفرانس انديشة اسلاميA» در تهران عرضه شده و در همان سال در كتابي به نام A«حقوق عمومي و علوم سياسي تطبيقيA» در اسپانيا منتشر گرديده است(90) و مقالة ديگر وي در مورد A«ارتباطات، اصول اخلاقي و سنت اسلاميA»، منتشر شده در كتاب A«اصول اخلاقي ارتباطات و دگرگوني جهانيA»، زيرنظر A«توماس كوپرA» در سال 1989 ميلادي (1368 شمسي) در ايالات متحده آمريكا(91)، نيز شايان توجه اند. بايد يادآوري كرد، دكتر مولانا كه مطالعه دربارة چارچوب اخلاقي عملكرد ارتباطات جمعي را از سالها پيش دنبال كرده بود، در سالهاي دهة 1990، تحت تأثير شرايط تازة پس از پيروزي انقلاب اسلامي و مسافرتهاي اخير خود به ايران، بر نقش اخلاق اسلامي در اين زمينه، تأكيد بيشتري گذاشته است.
مقالة بعدي او، تحت عنوان A«جامعة مدني، جامعة اطلاعاتي و جامعة اسلامي: يك چشم انداز تطبيقيA»، كه در تابستان 1990 ميلادي (1368 شمسي)، به چهارمين گردهمايي بين المللي ارتباطات و فرهنگ در دانشگاه شهر A«ليو بلياناA» در يوگسلاوي سابق (اسلوونياي كنوني)، ارائه شده بود(93)، شكل كاملتري از ديدگاههاي او درباره جامعه اسلامي كنوني در برابر جوامع جديد غربي را بدست مي دهد. در همين زمينه، ديدگاههايي كه وي در سال 1369 شمسي براي ارائه به ميزگزد مجلة A«نامه فرهنگA»؛ نشريه معاونت امور بين الملل وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، دربارة A«تبادل نابرابر در فرهنگ كنوني جهانA» بيان كرده بود، نيز جالب توجه است. (94)
در سالهاي آخر دهة 1980 و سالهاي اول دهة 1990، مطالعات دكترمولانا در زمينة ارتباطات و توسعه، گسترش بيشتري پيدا كردند. در سال 1988 ميلادي (1367 شمسي)، پژوهش او با عنوان A«تكنولوژي ارتباطي و توسعهA»، كه طبق تصميم پنجمين اجلاسية شوراي بين الدول A«برنامة بين المللي يونسكو براي توسعة ارتباطاتA» در ماه مه 1985، جهت تهيه گزارشي براساس مطالعات و تجربيات گذشته، راجع به كاربرد تكنولوژي نوين فضايي در راه توسعه و به ويژه، توسعة آموزش، علم و فرهنگ و توسعة روستايي، از طرف دبيرخانة A«يونسكوA» تهيه آن به وي واگذار شده بود، در مجموعة A«گزارشها و مقاله هاي راجع به ارتباطات جمعيA» در پاريس، انتشار يافت. (95)
وي در تابستان همان سال، به دنبال مسافرتي كه چندماه پيش به ايران كرده بود، مقاله اي نيز تحت عنوان A«ارتباطات و توسعة فرهنگي: گزارشي از ايرانA»، به كنفرانس سالانة A«انستيتوي بين المللي ارتباطاتA» در واشنگتن ارائه داد. (96)
يكي از مهمترين مطالعات دكترمولانا در مورد ارتباطات و توسعه، كتاب A«گذر از نوگرايي: ارتباطات و دگرگوني جامعهA» نام دارد، كه با همكاري خانم A«لوري ويلسونA»، دانشجوي پيشين او در دوره دكتراي ارتباطات بين المللي در دانشگاه A«آمريكنA» در شهر واشنگتن و استاديار وقت علوم ارتبـاطات، تــأليف گرديده و در سال 1990 ميلادي (1369 شمسي)، در نيويورك منتشر شده است. (97) 3
اين كتاب، چنانكه از نام آن پيداست نوعي پاسخ و معارضه، در برابر كتاب معروف A«دانيل لرنرA»، موسوم به A«گذر از جامعه سنتي: نوسازي خاورميانهA»ـ كه 30سال پيش از آن منتشر شده بودـ بشمار مي ‍ رود. به همين جهت، يادآوريها و اشاره هاي گوناگوني دربارة ايران و اسلام در آن، مشاهده مي شوند.
كتاب مذكور، داراي پيشگفتاري به قلم دكترمولاناست و به دنبال آن، مباحث اصلي، در 9 فصل ارائه گرديده اند. در فصل يكم، واژة توسعه و ريشه گيري تاريخي آن بررسي شده است. فصل دوم، به مطالعة A«توسعه گراييA» اختصاص يافته است و ضمن آن، ارتباطات، دگرگوني و تحول، مورد تجزيه و تحليل قرار گرفته اند. در فصل سوم، نظريه ها و رويكردهاي مربوط به ارتباطات و توسعه، و ديدگاهها و الگوهاي گوناگون آن، مانند A«رويكردهاي علّيA» (ارتباطات به عنوان علت يا عامل توسعه) A«دانيل لرنرA» و A«ديويد مك كلي لاندA»، A«رويكردهاي فايده جويانهA»، نظير الگوي A«نشرA»، A«اورت راجرزA» و A«رويكردهاي ساختاريA»، همچون گزارش A«كميسيون مك برايدA» و نوشته هاي A«هربرت شيلرA»آمريكايي، A«آرماند ماتلارA» فرانسوي و A«سس هاملينكA» هلندي، به بررسي انتقادي گذاشته شده اند و پس از آن، سه گونه الگوي ارتباطات و توسعه، شامل A«الگوهاي ليبرال ـ كاپيتاليستA»، مانند الگوي مورد نظر A«دانيل لرنرA» و همكاران او، A«الگوي ماركسيست ـ سوسياليستA»، مبتني بر انديشه هاي ماركس، انگلس و لنين، و الگوهاي A«توحيدي ـ رهايي خواهيA»، براساس افكار A«پائولو فريرهA» و دكتر علي شريعتي، معرفي گرديده اند.
فصل چهارم كتاب، دربارة فرهنگ، جامعه و ارتباطات است. در اين فصل، سه نظرية مهم مربوط به اين زمينه ها ـ جبري گرايي تكنولوژيك، نظرية اقتصاد سياسي، و ديدگاههاي عرضه شده در مطالعات فرهنگي و فرانوگرايي ـ مورد بحث واقع شده اند و سپس ديدگاه خاص مؤلف دربارة A«نظريه همگراA»، ارائه گرديده است. در فصل پنجم، برنامه ريزي ها و سياستگذاريهاي ارتباطات براي توسعه، بررسي شده اند. فصل ششم، تكنولوژيهاي ارتباطي و توسعه و چگونگي كاربرد آنها و نيز زمينه ها و حوزه هاي عملكرد اين تكنولوژيها، در سطحهاي كلان و خرد را طرف توجه قرار داده است.
در فصل هفتم، راجع به A«ارتباطات دور و آثار آنهاA»، اهميت راديو و تلويزيون و همچنين ماهواره ها، بررسي گرديده اند. فصل هشتم، به A«كاربرد تكنولوژي هاي فضايي در توسعة اجتماعي ـ اقتصاديA»، تخصيص داده شده است. اين فصل، كه همان پژوهش قبلي عرضه شده به A«يونسكوA» را در بردارد، بر اهميت اينگونه تكنولوژيها، در توسعة ممالك جهان سوم، انواع كاربردهاي آنها و نيز نمونه هايي از مطالعات و تجربيات مربوط به تكنولوژيهاي مذكور، در سطحهاي بين المللي و منطقه اي و كشورهاي مختلف جهان، تأكيد گذاشته است.
فصل نهم، كه آخرين فصل كتاب است، به A«افراد و جماعات:ارتباطات و دگرگوني جامعهA» اختصاص يافته است و ضمن آن، A«دگرگوني كل جوامعA»،بر مبناي جهان بيني هاي فلسفي غربي و شرقي و به ويژه اسلامي و A«بحرانهاي نظري و علمي كنونيA» دنيا، مورد مطالعه قرار گرفته اند.
ـ دكتر اصغر فتحي هم در دورة پس از انقلاب، پژوهشهاي خود را دربارة تأثير ارتباطات در A«نوسازيA» و انقلابهاي ايران ادامه داده است. يك مقالة او تحت عنوان A«ارتباطات و سنت در انقلاب: نقض منبر اسلاميA»، در تابستان 1979 ميلادي (1358 شمسي)، در كنار مقالة ياد شده دكتر مولانا، در مجلة معروف A«جورنال آو كاميونيكايشنA»، در آمريكا انتشار يافت(98)، مقالة ديگر وي با عنوان، A«نقش نويسندگان و روزنامه نگاران در جوامع در حال نوسازي: يك مطالعة موردي از ايرانA»، در تابستان 1984 ميلادي (1363 شمسي) به پانزدهمين كنفرانس جهاني A«انجمن بين المللي تحقيق در ارتباطات جمعيA» در پراگ پايتخت چكسلواكي، ارائه گرديد(99). از اين محقق، مقاله اي نيز تحت عنوان A«ديدگاه هاي كسروي دربارة نويسندگان و روزنامه نگاران: مطالعه اي راجع به جامعه شناسي نوسازيA» در بهار 1986 ميلادي (1365 شمسي) در مجلة A«مطالعات ايرانيA» در ايالات متحدة آمريكا منتشرشد(100) . يكي از آخرين پژوهشهاي او، هم به صورت مقاله اي با عنوان A«استراتژيهاي ارتباطي و دگرگوني جوامع جهان سوم: دو مطالعة موردي از ايرانA»، در تابستان 1990 ميلادي (1369 شمسي) به هفدهمين كنفرانس جهاني A«انجمن بين المللي تحقيق در ارتباطات جمعيA»، در شهر A«بلدA» يوگسلاوي سابق، عرضه گرديد. (101)
ـ خانم A«آنابل سربرني ـ محمديA»، و همسر وي دكترعلي محمدي، نيز در دورة پس از انقلاب، مطالعات و تحقيقاتي راجع به نقش ارتباطات در A«نوسازيA» ايران و همچنين انقلاب اسلامي انجام داده اند. خانم سربرني ـ محمدي كه در سالهاي پيش از انقلاب همراه همسرش در ايران بسر مي برد و ضمن همكاري با A«پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايرانA»، سرپرستي مجلة انگليسي زبان پژوهشكده را به عهده داشت، در سالهاي بعد از انقلاب، مدتي در انگلستان با A«مركز پژوهشهاي ارتباطيA» دانشگاه لستر همكاري مي كرد و در همين زمان، با كمك چند پژوهشگر و حمايتهاي سازمان A«يونسكوA»، تحقيق مهمي راجع به A«اخبار خارجي در وسايل ارتباط جمعي جهانA»، انجام داد. وي مدتي بعد به ايالات متحدة آمريكا مسافرت كرد و با A«دپارتمان هنرها و علوم ارتباطيA» در A«كوئينس كالجA»، A«دانشگاه شهر نيويوركA»،4 به همكاري پرداخت.
او رسالة دكتراي خود را، تحت عنوان A«قدرت سنت: ارتباطات و انقلاب ايرانA» در سال 1985 (1364 شمسي) در دانشگاه كلمبيا، در نيويورك گذراند(102) و خلاصه اي از اين رساله را نيز به صورت مقاله اي با عنوان A«وسايل ارتباطي كوچك براي يك انقلاب بزرگ در ايرانA»، در بهار 1990، در A«مجلة بين المللي سياست، فرهنگ و جامعهA» منتشر كرد(103) و سال بعد هم مقاله اي تحت عنوان A«همبستگي وسايل ارتباطي در جهان سوم: نگاهي مبتني بر نظريات A«والتراونگA»5 به ايرانA»، در كتابي به نام A«وسايل ارتباطي، هشياري و فرهنگA»، كه مجموعة مقالاتي دربارة انديشه ها و آثار A«والتر اونگA» را تشكيل مي دهند، انتشار داد(104) . وي از تابستان 1371 شمسي، كه رياست A«مركز پژوهشهاي ارتباطيA» در دانشگاه لستر را به عهده گرفته، در انگلستان بسر مي برد و از سال گذشتة به دنبال تعطيل مركز ياد شده، با دانشگاه لندن همكاري مي كند.
دكترعلي محمدي، هم كه در سالهاي دهه هاي 1980 و 1990 همراه همسرش در ايالات متحدة آمريكا اقامت داشت و در A«برنامة مطالعات ارتباطيA»، در A«مدرسة جديد پژوهش اجتماعيA»، در نيويورك، تدريس مي كرد، پژوهشهاي خويش در مورد ايران را تعقيب نموده است. وي در مقاله اي تحت عنوان A«امپرياليسم فرهنگي و هويت فرهنگيA»، كه در سال 1990، در كتابي به سرپرستي يك استاد آمريكايي و خود او و همسرش درآمريكا انتشار يافته(105) 6 از كاربرد ارتباطات جمعي در جريان A«نوسازيA» ايران در دورة پيش از انقلاب انتقاد كرده است. دكترمحمدي در دو دهة اخير چندبار به ايران مسافرت نموده و طي اين مسافرتها، در سازمان سابق برنامه و بودجه و A«مركز سابق آموزش و گسترش رسانه هاA» وابسته به وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، سخنرانيهايي در زمينة ارتباطات و از جمله ارتباطات و توسعه، ايراد كرده است. يك مصاحبة او دربارة نقش وسايل ارتباطي در جهان سوم، نيز در پاييز 1369 شمسي، در مجله A«رسانهA» به چاپ رسيده است.
ـ محقق ايراني ديگري كه در دورة پس از انقلاب به مطالعه و تحقيق اجتماعي دربارة يكي از وسايل ارتباطي در ايران، پرداخته، دكترحميد نفيسي است. او در مقاله اي با عنوان A«سينما به منزلة يك ابزار سياسيA»، كه در سال 1980 (1359 شمسي) در كتابي به نام A«ايران نوين: ديالكتيك تداوم و تغييرA»، زير نظر خانم A«نيكي كديA» و يك محقق ديگر آمريكايي، در ايالات متحده منتشر شد(107)، با تجزيه و تحليل محتواي فيلمهاي ايراني در دورة پيش از پيروزي انقلاب، كاربرد منفي اين وسيلة مهم ارتباطي در دوران A«نوسازيA» ايران را مورد انتقاد قرار داده است. وي در سال 1987 ميلادي (1366 شمسي)، مقاله اي با عنوان A«توسعة يك سينماي اسلامي در ايرانA»، در نشرية سالانه A«امور جهان سومA» انتشار داده(108) و در سال 1991 ميلادي (1370 شمسي) نيز مقاله اي با عنوان مشابه مقالة اخير، در كتابي به نام A«ايران: و فرهنگ سياسي در جمهوري اسلاميA»، كه زيرنظر A«ساميه فرسونA» و مهرداد مشايخي در لندن به چاپ رسيده، منتشر كرده است. (109)
در ميان رساله هاي دورة دكتراي دانشگاههاي آمريكا، كه پس از پيروزي انقلاب به اين دانشگاه ها ارائه شده اند، نيز مي توان نمونه هاي بسيار محدودي دربارة ارتباطات و توسعه در ايران، پيدا كرد:
ــ دكتر اسدالله معتمدنژاد، استاديار سابق گروه علوم ارتباطات اجتماعي دانشگاه علامه طباطبايي، پايان نامة تحصيلات دكتراي خود را تحت عنوان A«رابطة سواد و تيراژ روزنامه در يك كشور در حال توسعه: نمونة ايرانA»، در سال 1979 ميلادي (1358 شمسي)، در دانشگاه بين المللي ايالات متحده، در سان ديگو (كاليفرنيا)، گذرانده است.
ـ خانم دكتر شهلا قريب، فارغ التحصيل ايراني ديگر دانشگاه هاي آمريكا، نيز رسالة دكتري خويش را با عنوان A«ارزيابي منابع و مجراهاي اطلاعاتي گزينشي مورد استفاده براي بهبود عملكردهاي مزرعه كاري در ميان مزرعه كاران ايرانA»، در سال 1990به دانشگاه ايالتي كانزاس، ارائه كرده است(111).
برخلاف تعداد بسيار كم رساله هاي مربوط به ارتباطات و توسعه در ايران، رساله هايي كه از طرف فارغ التحصيلان ايراني، دربارة پوشش خبري رويدادهاي مهم ايران در دورة انقلاب اسلامي و دورة پس از انقلاب و از جمله جريان گروگانگيري در سفارت آمريكا، به دانشگاه هاي ايالات متحده ارائه شده اند. و در مبحث بعدي معرفي خواهند گرديد، فراوانترند.
برخي از متخصصان و محققان غربي هم در سالهاي پس ار پيروزي انقلاب اسلامي، مقاله ها و كتابهايي در مورد نقش ارتباطات در A«نوسازيA» و توسعه در ايران، تهيه كرده اند، كه مي توان مهمترين آنها را يادآوري نمود:
ـ A«ويليام بيمنA» آمريكايي كه در فاصلة سالهاي 1976 تا 1979، در ايران با سازمان راديو تلويزيون ملي ايران، همكاري داشته و شاهد جريان انقلاب نيز بوده است، بعد از آن، پژوهشهايي دربارة ارتباطات و فرهنگ و ادب ايران منتشر كرده است. در ميان آثار او، مقالة مربوط به A«نقش فرهنگي وسايل ارتباط جمعي در ايران: انقلاب 79-1978 و پس از آنA» كه در سال 1984، در كتابي به نام A«وسايل خبري در منازعة بين الملليA» زيرنظر A«آندريو آرنودA» و A«ويمال ديساناياكA»، در آمريكا انتشار يافته، در زمينة مورد نظر، جالب توجه است (112) . در اين مقاله، از كاربرد نادرست وسايل ارتباطي در دورة A«نوسازيA» غربي ايران انتقاد شده است و بر دگرگوني نقش آنها در دورة پس از انقلاب تأكيد گرديده است.
ـ مقالة خانم A«فرانسين تيموتي ماهكA»، با عنوان A«عكس العمل ناهنجارانه در برابر نوسازي، به مثابة پيش درآمد انقلاب 1979A»، با استناد ويژه به داستان A«خواب زمستانيA» خانم گلي ترقي، كه در زمستان 1990 ميلادي (1368 شمسي) در مجلة A«تمدن هاA»، چاپ بروكسل، منتشر شده است، نمونة ديگري از پژوهشهاي خارجي دربارة ارتباطات و A«نوسازيA» در ايران بشمار مي رود. (113)
ـ A«يان ريشارA»، پژوهشگر ايرانشناس فرانسوي نيز، كه در سالهاي اخير مقاله ها و كتابهاي متعددي در مورد انقلاب اسلامي ايران و فرهنگ شيعي، انتشار داده، در يك كتاب منتشر شده زيرنظر او، به نام A«ميان ايران و غرب: اقتباس و جذب انديشه ها و تكنيكهاي غربي در ايرانA»، مقاله هايي از محققان ايراني و فرانسوي، در زمينه هاي گوناگون از جمله، كتاب و سينما، به چاپ رسانده است، كه در آنها، پيشينه ها و زمينه هاي تأثير غرب در A«نوسازيA» و توسعة ايران، بررسي گرديده اند. (114) 7

II.مطالعات و تحقيقات داخل كشور
در دورة پس از انقلاب، مطالعات و تحقيقات در زمينه A«ارتباطات و توسعهA»، متأسفانه در داخل كشور، آن گونه كه ضرورت ايجاب مي كرد، طرف توجه قرار نگرفته اند. تعطيل دانشكدةعلوم ارتباطات اجتماعي سابق، كه در آخرين سالهاي فعاليت خود، به پژوهشهاي مربوط به ارتباطات توسعه بخش، توجه يافته بود و مخصوصاً A«انحلالA» پژوهشكدة علوم ارتباطي و توسعة ايران، كه هدف اصلي تأسيس آن گسترش مطالعه و تحقيق در مورد كاربرد ارتباطات و وسايل ارتباط جمعي در جهت راه گشايي توسعة كشور بود، در متوقف شدن اين گونه پژوهشها، تأثير شديد باقي گذاشتند.
در اين ميان، برنامه هاي تحقيقاتي بعضي از وزارتخانه ها و سازمانهاي دولتي، مانند وزارت اطلاعات و جهانگردي سابق، وزارت آموزش و پرورش، وزارت بهداشت و وزارت كشاورزي، براي استفاده از ارتباطات در راه تحقق هدفهاي خاص آنها در زمينه هاي عمراني، سوادآموزي، تنظيم خانواده و توسعة روستايي، نيز به سبب شرايط ناشي از جنگ تحميلي عراق عليه ايران و همچنين تغيير سياستها و خط مشي هاي دولت، متوقف ماندند.
در سالهاي اخير، به ويژه پس از پايان جنگ، بار ديگر، توجه برخي از مؤسسات دولتي و سازمانهاي آموزشي و پژوهشي، به ضرورت انجام مطالعات و تحقيقات دربارة توسعه بخشي ارتباطات، جلب شده است. كوشش وزارت سابق جهاد سازندگي براي انجام پژوهشهايي در مورد استفاده از وسايل ارتباط جمعي در پيشبرد توسعة روستايي و اقدام سازمان برنامه و بودجه، به برگزاري سخنرانيها و برنامه هاي پژوهشي دربارة ارتباطات و توسعه و مخصوصاً A«تأسيسA» دانشگاه پيام نور و پخش برنامه هاي آموزشي آن از طريق سازمان صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران و همچنين پخش برنامه هاي درسي وزارت آموزش و پرورش از سوي اين سازمان از جمله اقدامات اميدبخش، در اين زمينه بشمار مي روند.
احياي رشتة علوم ارتباطات اجتماعي، كه حدود 10سال، تنها به عنوان يك گرايش كاربردي علوم اجتماعي در دانشگاه علامه طباطبايي فعاليت داشت، به صورت يك رشتة مستقل دانشگاهي با دو شاخة A«روزنامه نگاريA» و A«روابط عموميA» و مخصوصاً تأسيس دورة فوق ليسانس اين رشته در دانشگاه مذكور، به تربيت نيروي انساني متخصص، براي مطالعات و تحقيقات ارتباطي و از جمله ارتباطات توسعه بخش، كمك كرده است. دروس جديدي كه دربارة ارتباطات در كشورهاي جهان سوم، در برنامة آموزشي دوره ليسانس علوم ارتباطات پيش بيني شده اند، براي تقويت مباني اين گونه مطالعات و تحقيقات، نقش مهمي ايفا نمودند. برنامة آموزشي دوره فوق ليسانس هم، كه از سال 1369 كار خود را آغاز كرد، اصولاً بر نياز مبرم كشور به پژوهشهاي موردنظر در اين زمينه، استوار گرديده است و به همين جهت، دروس تخصصي مهمي همچون A«ارتباطات و توسعة اجتماعيA»، A«جهان سوم در برابر امپرياليسم ارتباطي و خبريA»؛ A«برنامه ريزي و سياستگذاري ملي ارتباطاتA»، A«روزنامه نگاري براي توسعهA» و A«تكنولوژيهاي ارتباطي آموزشيA»، كه در اين دوره، همراه با كارهاي تحقيقي خاص آنها ارائه مي شوند و با پايان نامه هاي تحصيلي بسياري از دانشجويان دربارة مسائل مختلف ارتباطات توسعه بخش، تكميل مي گردند، در آماده ساختن فارغ التحصيلان آن، براي گسترش و پيشرفت اين نوع پژوهشها، سهم اساسي دارند.
سازمان صداوسيماي جمهوري اسلامي ايران هم در چندسال اخير، به ضرورت گسترش پژوهش در ارتباطات و توسعه، توجه پيدا كرده است و در A«مركز تحقيقات و مطالعات و سنجش برنامه ايA» اين سازمان، كوششهاي تازه اي در اين باره، دنبال مي شوند. برگزاري جلسات سخنراني در زمينه هاي مختلف ارتباطي و مخصوصاً ارتباطات و توسعة ملي، كه در سال 1367 آغاز شدند(115) و اقدام براي انتشار فصلنامه A«فرهنگ ارتباطاتA»8 كه نخستين شمارة آن، در پاييز همان سال با چند مقاله و گزارش در مورد ارتباطات و از جمله A«ارتباطات در جهان سومA» و A«فرهنگ، توسعه و ارتباط جمعي در جهان سومA»، تكثير گرديد و ترجمة برخي مقالات خارجي و تكثير آنها به صورت جزوه هاي مستقل(116)، از نخستين كوششهاي مركز ياد شده، براي گسترش پژوهشهاي موردنظر در اين زمينه، بشمار مي روند.
اين مركز، در سالهاي اخير، براي برگزاري سمينارهايي دربارة ارتباطات و توسعه نيز اقدام كرده است. انجام پژوهشهايي در مورد A«رابطه تبليغات و توسعه مليA»(117) و همچنين A«نقش انحصارات تبليغاتي بين المللي در شكل گيري تحولات اجتماعي جهان سومA»(118) ، كه به ترتيب از سوي گروه مطالعات اقتصادي و گروه مطالعات سياسي اين مركز، تهيه و تدوين و در سال 1370 شمسي، تكثير شده اند، از مهمترين كوششهاي اولية آن در اين زمينه، محسوب مي شوند.
اقدامات معاونت مطبوعاتي و تبليغاتي وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي، از طريق A«مركز سابق آموزش و گسترش رسانه هاA»و A«مركز مطالعات و تحقيقات رسانه هاA»، براي انتشار فصلنامة تخصصي A«رسانهA»، برگزاري سمينارهاي بررسي مسائل مطبوعات ايران، با همكاري گروه علوم ارتباطات دانشگاه علامه طباطبايي، انجام پژوهشهايي دربارة مطبوعات و مخصوصاً عملكردها و كاربردهاي آنها و نيز چاپ چند كتاب تخصصي در زمينة ارتباطات را، نيز بايد از كوششهاي جديد دولتي در جهت استفاده از وسايل ارتباط جمعي در تحقق هدفهاي توسعه و پيشرفت ملي، به حساب آورد.
در سالهاي اخير، با چاپ گزارشهاي ميزگردها و مقاله هاي مختلف دربارة A«ارتباطات توسعةA» و A«توسعه ارتباطاتA»، در شماره هاي فصلنامة A«رسانهA»، به تقويت منابع فارسي مربوط به آنها، كمك شايان توجهي صورت گرفته است. تشكيل سمينارهاي مذكور هم كه مهمترين هدف آنها، فراهم كردن زمينه هاي پژوهش و برنامه ريزي و سياستگذاري ملي ارتباطي بشمار مي روند و در گزارشهاي گردانندگان آنها و همچنين بسياري از مقاله هاي عرضه شده، بر اهميت توسعه و پيشرفت مطبوعات و ساير وسايل ارتباط جمعي و كاربرد آنها درراه تحقق برنامه هاي توسعه كشور، تأكيد شده اند، نيز از لحاظ تأثير در ايجاد شرايط ذهني مناسب، براي اجراي طرحهاي پژوهشي ارتباطي و تسهيل سياست گذاري و برنامه ريزي ملي ارتباطات، نتايج مطلوبي پديد آورده اند. انتشار كتابهاي تخصصي ارتباطات و از جمله، مجموعة مقالات سيمينارهاي مذكور و ترجمة كتاب دكترحميد مولانا به نام A«گذر از نوگرايي: ارتباطات و دگرگوني جامعهA» ـ كه در صفحات قبل معرفي گرديد ـ نيز به لحاظ كمك به تقويت منابع علمي فارسي مورد نياز براي مطالعات و تحقيقات، دربارة A«ارتباطات توسعهA» ‏و A«توسعة ارتباطاتA»، بسيار سودمند بوده اند.

مطلب بعدی :: مطلب قبلی