اهداف سوره آل عمران

مذهبی :: مباحث مذهبي

موضوع: اهداف سوره آل عمران

سراسر آيات سوره آل عمران مدني است، و به اتفاق آراء داراي دويست (200) آيه مي باشد. يكي از مشخصات بارز اين سوره- كه در قريب به پنجاه آيه( يعني ايه 121 تا 165) جلب نظر مي كند-
عبارت است از
:توصيف غزوه احد، و ثبت و ضبط رويدادهاي مربوط به آن، و ارائه درسها وعبرتها در لابلاي آن.به دنبال توصيف از غزوه احد، بيان و گزارشي راجع به فضيلت شهادت و منزلت شهداء در پيشگاه پروردگار- طي آياتي جلب نظر مي كند، و قضيه و داستاني از غزوه " حمراء الاسد" و دعوت مردم به صبر و ثبات و پايداري نيز ضمن آياتي از اين سوره مطرح شده است.
در پايان سوره تصوير و تابلوي جالبي از دعاء مومنين و استجابت اين دعا از سوي پروردگار جهان ترسيم گرديده است.

1- وجه تسميه سوره هاي قرآن كريم

در سوره مورد بحث ، از عمران طي دو آيه- كه در كنار هم قرار گرفته اند- ياد شده است بدينصورت:

" اِنَّ اللهَ اصطَفي آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ اِِبراهيمَ وَ آلَ عِمرانَ عَلَي العالَمينَ. ذُرِيةً بَعضُها مِن بَعضٍ وَ اللهُ سَميعٌ عَليمٌ . اِذ قالَتِ امرَأةُ عِمرانَ رَبِّ اِنّي نَذَرتُ لَكَ ما في بَطني مُحَرَّراً فَتَقَبَّل مِني اِنَّكَ اَنتَ السَّميعُ العَليمُ( آل عمران:33، 35)

خداوند، آدم ابوالبشر و نوح و آل ابراهيم و آل عمران را بر جهانيان برتري داد، خاندان و دودماني كه برخي از برخي ديگر نشأت گرفته و با هم داراي پيوند و ارتباط بودند، و خداوند، شنواي دانا است. آنگاه كه همسرعمران اظهار كرد: پروردگارا آنچه در شكم و رحم دارم نذر تو كرده ام كه به عنوان خدمتگزار خانه تو انجام وظيفه كند، پس اين نذر را از من بپذير كه تو شنواي دانائي.

عمران كيست؟

گروهي از مفسران برآنند: آل عمران كه اين سوره بدان نامبردار است- عنوان " عمران" در آن عبارت از عمران، پدر موسي مي باشد؛ لكن بهتر آن است بگوئيم: وي، عمران، پدر مريم( سلام الله عليها) است؛ و طبق گفته رُوات و مورخين ميان عمران، فاصله زماني دور و درازي وجود دارد.

وقتي نامهاي سوره هاي قرآن كريم را مورد مطالعه و بررسي قرار مي دهيم ، مي بينيم اين نامها به مهمترين و جالبترين موضوعي كه در آن سوره ها آمده است اشاره دارد:

سوره بقره- به خاطر داستان جالبي كه مربوط به " بقره" است( بقره اي كه بني اسرائيل به ذبح آن مامور شدند) به اين عنوان نامبردار شد، و قبلاً ديديم: اين بقره و ذبح آن به عنوان راهي براي تشخيص مجرم در حادثه قتلي كه جاني و مجرم ناشناخته بود مورد استفاده حضرت موسي( عليه السلام ) و بني اسرائيل قرار گرفت.

سوره مائده- از آن جهت بدين نام موسوم گرديد؛ چون جريان" مائده" اي كه حواريون نزول آنرا از آسمان درخواست كرده بودند در اين سوره آمده است.

سوره نساء- بدان جهت اين عنوان را احراز كرد؛ چون مهمترين مطلبي كه اين سوره متعرض آن شده است عبارت از احكامي است كه خداوند متعال از رهگذر آنها به اوضاع و احوال زنان ، سازماني داده و حقوق آنها را صيانت كرده، و از وارد كردن هر گونه ضرر و آسيب و آزار به آنها پيشگيري نموده است ، تا اين شمار از انسانهاي آسيب ديده در طول تاريخ از همه مزايا و مواهب در خورشان بهره مند گردند.

سوره انعام- چون از " انعام" يعني دامها و چهارپايان و انواع مهم آن از قبيل شتر و گاو و گوسفند و بز ياد كرده است اين سمت را به دست آورد.

سوره اعراف- از آن جهت كه در آن از " اعراف" سخن رفته است بدين عنوان موسوم شد. اعراف از نگاه بسياري از مفسرين عبارت از موضعي است ميان بهشت و دوزخ، و مردمي در آن به سر مي برند كه حسنات و سيئات و اعمال نيك و بد آنها با هم برابر است.

سوره انفال- از آنرو كه موضوع صحبت " انفال" يعني غنائم و كيفيت توزيع آن است با اين عنوان نامگذاري شده است.

سوره توبه- چون از قبول توبه مومنين و آن چند نفري كه از شركت در غزوه " تبوك" تخلف ورزيده بودند ياد كرده به همين نام موسوم گرديد.

سويه يونس- از آن جهت كه ضمن آن از يونس و ايمان همگي مردم آن قريه و آبادي كه يونس در آن به سر مي برد سخن به ميان آورده اين عنوان را براي خود احراز كرده است.

سوره هود- از آنجا كه از هود و رسالت و ماموريت او در رابطه با قومش گفتگو كرده است اين عنوان را براي خود يافت، خداوند متعال طي همين سوره مي فرمايد:

" وَ اِلي عادٍ اَخاهُم هُوداً قالَ يا قَومِ اعبُدُواللهَ ما لَكُم مِن إِلهٍ غَيرُهُ اِن اَنتُم اِلاَّ مُفتَرُونَ"( هود:50)

و به سوي قوم"عاد" ، برادرشان هود را گسيل داشتيم. او مي گفت: اي قوم من! خداي را پرستش كنيد كه شما را جز او معبودي دگر شايسته پرستش نيست؛ شما افتراجو و دروغ آوراني بيش نيستيد.

در اين سوره- به دنبال هم، از رسالتها و ماموريتهاي آسماني صالح به سوي قوم ثمود و رسالت شعيب به سوي قوم مدين، و رسالتهاي ابراهيم و لوط و موسي به سوي اقوام و گروههايشان سخن رفته است.

سوره يوسف- تقريباً سراسر آن به داستان يوسف- از آغاز تا انجامش- پيوند خورده و اكثر قريب به تمام آيات آن در ارتباط با داستان او است.

و بدينسان مي بينيم اساس و ملاك عمده نامگذاري سوره ها عبارت از مهمترين موضوعي است كه در آن سوره ها آمده، و يا عبارت از جالبترين و نمودارترين مساله اي است كه در آن سوره ها مطرح مي باشد.

آنگاه كه به سوره سوم قرآن كريم، يعني سوره " آل عمران" مراجعه مي كنيم، و از آغار تا پايان آنرا از نظر مي گذرانيم مطلب جالب و يا مهمي- كه به ويژه مربوط به موسي وهارون( عليهما السلام) باشد- در آن نمي بينيم؛ لكن نمودارترين و چشمگيرترين ابعاد و جهات اين سوره عبارت از يك گزارش مبسوط و گسترده اي است كه به عيسي (عليه السلام) و مادر او ارتباط دارد. همين نكته است كه ما را بر آن مي دارد موافقت خود را با راي و نظريه پاره اي از مفسرين اعلام كنيم. مبني بر اينكه " عمران"- كه ضمن اين سوره از او ياد شده است- عبارت از " عمران"، پدر مريم است، نه " عمران" پدر موسي و هارون( عليهما السلام).

پس سوره آل عمران ياد آور طبقات و رده هائي از انسانها است كه خداوند متعال آنها را از ميان جامعه بشري گزينش و انتخاب كرده است، و اينان عبارتند از: آدم، نوح ، آل ابراهيم و آل عمران.

هدف اين است كه انتخاب و اصطفاء عيسي( عليه السلام) و مادرش به سان انتخاب ديگران نيست . خداوند متعال در اينجا هشدار مي دهد: خوارق عادات و حوادث شگفت آور و معجزاتي كه به دست عيسي( عليه السلام) ظهور كرده، و مردم آنرا دليل بر نبوت و يا الوهيت و يا حلول خداوند در او تصور كرده اند را نبايد جز به عنوان اثري از آثار تكريم الهي به چيز ديگري تلقي كرد، يعني سنت الهي در جهان بر اين اصل قرار گرفته است كه اين آثار و پديده هاي خارق العاده به دست انبياء و مرسلين ظاهر گردد.

مطلبي كه اين حقيقت را تاييد مي كند اين است كه خداوند متعال انتخاب آل عمران را بدين صورت گزارش مي فرمايد:

"... وَاللهُ سَميعٌ عَليمٌ. اِذ قالَتِ امرَأَةُ عِمرانَ اِنّي نَذَرتَ لَكَ ما في بَطني مُحَرَّراً ..."

و درباره انتخاب و اصطفاء مريم ( سلام الله عليها) مي فرمايد:

" وَ اِذ قالَتِ المَلائكَةُ يا مَريمُ اِنَّ اللهَ اصطَفاكِ وَ طَهِّركِ وَ اصطَفاكِ عَلي نِساءِ العالَمينَ."( آل عمران"42)

و آنگاه كه فرشتگان گفتند : اي مريم! خداوند بدون ترديد ترا برگزيده و ترا پاكيزه ساخته، و با گزينش تو از ميان جامعه، ترا بر تمام زنان جهان به ويژه سرافراز ساخته است.

و بدينصورت مي بينيم مساله انتخاب آل عمران به گونه اي مجمل و فشرده در آغاز اين سوره- ضمن ياد كردن از كساني كه خداوند آنها را گزين كرده است- مطرح شده، و آنگاه انتخاب و گزينش مريم از ميان همه عالم ، ويژگي او مورد گفتگو قرار گرفته است.

سرانجام پس از گذر بر اين مطالب نتيجه مي گيريم، عمران در سوره " آل عمران" عبارت از پدر مريم( سلام الله عليها) مي باشد، و پدر موسي و هارون كه او هم " عمران" نام داشت در اين سوره مورد نظر نيست.

2- اهداف و مقاصد سوره آل عمران:

همانطور كه اشاره شد، سراسر آيات سوره " آل عمران"، مدني است، اما نبايد آنرا ازسوره هاي نخستيني دانست كه در مدينه نازل شدند، چرا كه اين سوره پس از گذر مدتي طولاني- كه مسلمين طي اين مدت در مدينه به سر بردند- نازل گرديد. ضمن همين مدت طولاني بود كه رويدادهاي مربوط به فتح و پيروزي و يا هزيمت و شكست مسلمين، دگرگوني مطلوبي در حالاتشان به ارمغان آورده ، و اوضاع را متحول ساخت. مسلمين آشكار با اهل كتاب حشر و نشر داشتند و ميان آنها در زمينه دعوت اسلامي و احكام و تعاليم اسلام منازعات و احتجاجاتي جريان يافت.

در سوره آل عمران- همانطور كه در آغاز امر يادآوري شد- از غزوات " بدر" و " احد" و" حمراء الاسد" و " بدر اخير" كه در شعبان سال چهارم هجري روي داد ، سخن رفته است. سوره مزبور پس از سوره انفال نازل گرديد، و در سوره انفال از
" بدر" نيز گفتگو شده است. پس از آن سوره احزاب نازل شد، و مي دانيم واقعه و غزوه احزاب به سال پنجم هجري مي پيوندد.

مطلب بعدی :: مطلب قبلی