شوريدگان بي سرانجام

مذهبی :: فلسفه و برهان

موضوع: شوريدگان بي سرانجام

نگاه به گروه موسوم به A«روشنفكران دينيA» را مي توان از دو جنبه مطرح نمود: نخست افرادي كه در اين حوزه فكري فعاليت مي كنند يا به عبارت بهتر ساختار روشنفكري ديني در كشورمان و جنبه سخت افزاري آن. در مرحله دوم، جنبه نرم افزاري و دستاوردهاي فكري كه اين گروه به ارمغان آورده اند، مطرح است. روشنفكران ديني گرچه تبار خويش را به سيد جمال الدين اسدآبادي و محمد عبده مي رسانند ، ولي در عمل از زمان حلقه كيان شكل گرفتند. بعدها كساني را كه كمتر سنخيتي با انديشه آنان داشتند به خود منتسب نمودند كه از جمله آنان مي توان از دكتر شريعتي و مهندس بازرگان نام برد.
اين گروه جماعت ناهمگوني بودند كه هر يك به سوداي خويش در آن جاي گرفته بودند : گروهي سياست پيشه كه از قضا در عرصه انديشه نيز فعال بودند و سر آن داشتند كه مباني نظري متفاوت با قرائت غالب و سنتي را فراهم آورند؛ انديشمنداني كه بيشتر مفتون شخصيت دكتر سروش و دستاوردهاي او بودند تا وفاداري به انديشه اي خاص كه در حلقه A« كيانA» شكل مي گرفت و سرانجام انديشمنداني كه جاي ديگري براي قلم زدن نداشتند و نشريه A« كيانA» اين فرصت را براي آنها فراهم مي آورد تا در محيطي علمي كار كنند. همين ساختار نامنسجم موجب آن شد كه كمتر شاهد فرآورده هاي علمي منسجم از اين گروه باشيم.
واقعيت آن است كه روشنفكران ديني هيچ گاه وجود نداشته اند و حداقل به صورت مكتب فكري متشكلي مطرح نيستند. شاخص اين نحله از انديشه خود دكتر سروش است و لا غير! آنان مي خواهند با آن گروه كه آنان را سنتي مي خوانند متفاوت باشند ولي در ترسيم مرز ساختاري خود و سنتي ها ناموفق بوده اند.
مثال هايي چند اين موضوع را روشن تر مي كند : آيت الله مطهري روحاني بود كه نظريه هاي نو و بديعي در عرصه انديشه ديني ارائه نمود كه از آن جمله مي توان توجه به مقتضيات زمان را در استنباط احكام شاهد آورد. حال آنكه كمتر ديده شده است كه گروه روشنفكران ديني او را از خود محسوب كنند.
دكتر شريعتي نمونه ديگر است. شريعتي شوريده اي بود انقلابي كه با شتابي فراوان به اسلام صبغه اي ايدئولوژيك بخشيد. ولي پرسش آن است كه چگونه مي توان شريعتي را روشنفكر ديني در كنار سروش محسوب نمود؟ شايد گفته شود كه فصل مشترك همگي آنها اين است كه بر آن هستند تا تلقي سنتي از دين را تغيير دهند.
اما اين غايت بسيار شكننده و شناور است : تلقي سنتي از دين چيست؟ چرا بايد تلقي سنتي از دين تغيير داده شود؟ آيا هر تغييري در تلقي از دين لزوماً مفيد است؟ براي مثال ايدئولوژيك كردن دين كه شريعتي سوداي آن داشت ( سروش نيز درA« فربه تر از ايدئولوژيA» آن را نقد كرد) به رغم فاصله آن با تلقي سنتي، مفيد است؟ آيا مهندس بازرگان سوداي تغيير در تلقي سنتي را داشت؟ اگر سخنراني آخر او ( آخرت، هدف بعثت انبيا) را ناديده بگيريم، هدف بازرگان بيشتر توجيه علمي دين براي جامعه و جوانان بود تا تغيير آن!
مي توان ملاحظه كرد كه بين پيشينيان و مدعيان امروز اين طيف كم ترين ارتباط فكري وجود دارد و شايد امروزيان تنها در پي آنند كه نوعي عقبه فكري براي خويش بجويند. همين عدم هماهنگي را مي توان در مدعيان امروز نيز ديد: بين طيف فكري سابق كيان با اصلاح طلبان فاصله فكري وجود دارد و از سوي ديگر بين آنها و طيف انديشمند ملي ـ مذهبي نيز فاصله فكري بسيار است. جالب اين كه همه هم خود راA«روشنفكر دينيA»مي نامند.
اما مشكلات و تعارض هاي موجود در دستاوردهاي فكري اين نحله يا به عبارت ديگر مشكلات نرم افزاري بيشتر است. به طور خلاصه بايد گفت كه عمده مباحث مطرح شده از سوي روشنفكران ديني واكنشي است بدين معنا كه آنها بيشتر در صدد فاصله گرفتن از طيف سنتي از يك سو و طيف سكولار از سوي ديگر هستند.
اين فعاليت فكري واكنشي موجب آن شده است كه روشنفكران ديني هر گاه مورد هجمه فكري طيف هاي مقابل واقع مي شوند شاهد آثار بيشتري از آنها هستيم و در فقدان هجمه ها از توليد فكري باز مي ايستند. نظريه قبض و بسط تئوريك شريعت و آبديده شدن آن در محك نقدهاي گوناگون از جمله نقد در خور توجه حجت الاسلام صادق لاريجاني مثال خوبي در اين زمينه است.
مثال ديگر، نظريه حكومت دموكراتيك ديني است كه با نقدهاي طيف سكولار روبرو شد و چندي در گيرودار مواجهه هاي فكري متبلور شد و پس از آن طراح آن نيز اين نظريه را به فراموشي سپرد. همين برخورد واكنشي را در تعارض با سنت گرايان يا به عبارت بهتر عرفان گرايان به سردمداري دكتر سيد حسين نصر مي بينيم؛ برخوردي كه سروش آن را مانند انتقاداتش به طيف سكولار به خشونت كلامي نيز آراست.
مشكل ديگري كه در نظام فكري سروش ديده مي شود آميختگي آن با عرفان است. بي گمان اين تعلق خاطر قابل شماتت نيست، ولي آميختگي نظريه علمي با عرفان جز ابهام نتيجه اي به دنبال نخواهد داشت.
آفت ديگري كه از اوايل سال ۱۳۷۶ گريبانگير روشنفكران ديني شد، سياست زدگي بود. به عبارت ديگر بسياري از رهروان اين نحله فكري به دليل تعلق خاطر به اصلاح طلبان، اين جريان را در برخي موارد تبديل به ابزاري سياسي نمودند. خود سروش نيز از اين سياست زدگي بركنار نماند و هنوز هم در گزينش راه فكري يا سياسي مردد است و همين ترديد، سايه اي سياسي بر فضاي فكري او افكنده است.
البته انتقادهاي ديگري نيز به محتواي توليدات فكري روشنفكران ديني وارد است كه در اين مقوله كوتاه نمي گنجد. اما چون عيبش بگفتي حسنش نيز بايد گفت! گروه روشنفكران ديني بحثهايي را در سطح جامعه علمي كشور مطرح نمودند كه تأثير فراواني در ارتقاي فرهنگ اجتماعي داشت.
اما به نظر مي رسد كه روشنفكران ديني و دكتر سروش به دوره گذار تعلق داشتند و به خوبي ديده مي شود كه اكنون ديگر از توليد فكري اين گروه خبري نيست و سروش نيز حتي در سخنراني هاي اخير خويش ايده جديدي ارائه نكرده است و تنها به تكرار و بسط مباحث گذشته بسنده كرده است.

مطلب بعدی :: مطلب قبلی