پنج نكته درباره رويت هلال

مذهبی :: مباحث مذهبي

موضوع: پنج نكته درباره رويت هلال

براي اثبات اوّل ماه نکاتي وجود دارد که رعايت آنها ضروري و اجتناب ناپذير است و تمامي مسلمين خصوصاً زعماي ديني و مسئولان کشوري بايد به آنها توجه نمايند و هر کس عمل و وظيفه مربوط به خود را انجام دهد تا اوّلاً مردم تکليف صحيح شرعي خود را انجام دهند، ثانياً حتّي المقدور جلو خطاهاي فاحش گرفته شود و همگي وحدت ساز باشيم. در اين جا پنج مورد آن بررسي مي‌شود.

1ـ قاعده يک در ميان و ضرورت اصلاح تقويم
ماه قمري دقيقاً 29 روز و 12 ساعت و 44 دقيقه و 3 ثانيه يا 53059028/29 روز و هر سال قمري دوازده ماه و برابر با 3670834/354 روز است. براي سهولت محاسبات هر سال قمري را 354 روز مي‌گيرند، بدين جهت در يک سال، 6 ماه سي روزي و 6 ماه 29 روزي وجود دارد(1).

براي جبران کسري سال، هر سه سال يکبار، يک روز اضافه مي‌شود؛ يعني سال سوم 355 روز خواهد بود؛ چرا که مقدار کسري در سه سال، 3670834/0× 3 يا برابر 101/1 روز مي‌شود.
نتيجه مهمي که اين محاسبه دارد و نبايد از آن غفلت نمود، «قاعده يک در ميان» است؛ يعني در سال قمري، ماه‌ها يک در ميان 30 و 29 روز مي‌باشد.

حال با توجه به اين نکته مهم، تقويم‌هاي سال‌هاي 1384 و 1385 را مورد توجه قرار مي‌دهيم: در تقويم‌هاي 1384، چهار ماه پشت سرهم را قبل از ماه مبارک رمضان سي روز گرفته‌اند و از «قاعده يک در ميان» غفلت نموده‌اند. به عبارت ديگر ماه‌هاي جمادي الاولي، جمادي الثاني، رجب و شعبان را سي روز اعلام كرده‌اند. در حالي که اگر «قاعده يک در ميان» رعايت مي‌شد، اول رمضان 12/7/84 مي‌شد؛ يعني دو روز زودتر از تقويم.

اواخر شعبان سال گذشته مردم ايران متوجه شدند که با بعضي کشورها خصوصاً کشورهاي هم افق و نزديک مثل کويت و عربستان دو روز اختلاف دارند؛ يعني ماه مبارک رمضان براي آنها از سه‌شنبه 12/7/84 مي‌باشد. اين امر، غير معقول و در نتيجه غير قابل قبول بود. شايد به همين جهت بود که رمضان در ايران بر خلاف تقويم به جاي پنجشنبه، يک روز زودتر (13 مهر) شروع شد و ظاهراً کسي هم به آن ايراد نگرفت. در هر حال آن اختلاف دو روزي به يک روز تقليل يافت و مشکل نسبتاً حل شد.

در پايان ماه مبارک رمضان مجدداً ملاحظه شد که کشورهايي مثل کويت و عربستان و امارات و حتّي ترکيه و افغانستان و روسيه روز پنجشنبه 12/8/84 را عيد فطر گرفته‌اند، در حالي که ايران روز جمعه 13 آبان را عيد گرفت و عده‌اي هم روز پنجشنبه را ـ هر چند بعد از ظهر ـ عيد گرفتند.

اگر به قاعده يک در ميان عمل مي‌شد، جمادی الثاني 29 روز گرفته مي‌شد و سه نتيجه به وجود مي‌آمد:
اولاً: اوّل رمضان 12/7/84 ؛ يعنی دو روز زودتر از تقويم مي‌شد.
ثانياً: عربستان و کويت که رمضان را دو روز زودتر اعلام کردند، کارشان صحيح بود.
ثالثاً: ماه مبارک رمضان بايد 30 روز باشد و آخرش مي‌شود: چهارشنبه 11/8/1384 و در نتيجه عيد فطر روز پنج شنبه 12/8/84 مي‌شد.

در تقويم‌هاي 1385، نيز قاعده يک در ميان رعايت نشده و چهار ماه پشت سرهم (يعني ماه‌هاي جمادي‌الثاني، رجب، شعبان و رمضان) را سي روز اعلام كرده‌اند، و اگر قاعده يک در ميان رعايت مي‌شد:
اولاً : اوّل ماه مبارک رمضان برابر دوم مهرماه بوده، نه سوم مهرماه و کسانی که دوم مهر را روزه نگرفته‌اند، لازم است قضاي آن را بگيرند.

ٍثانياً: در نتيجه شب‌هاي قدر يک شب جلوتر بوده و مردم با احيا، محروم از فيوضات الهي و درک شب قدر بوده‌اند.
ثالثاً : ماه مبارک رمضان 30 روز و عيد فطرسه شنبه 2/8/1385 خواهد بود، نه سوم آبان.

نتيجه: بر اساس قاعده يک در ميان و لااقل تجربه سال قبل، روز اوّل رمضان، يکشنبه دوم مهر ماه بوده، نه دوشنبه سوم مهر ماه و عيد فطر سه شنبه 2/8/1385 خواهد بود، نه سوم آبان.

توجه
● اين ضابطه محاسباتي است، نه رؤيتي. در اين جا بحث محاسباتي مورد توجه است و فقط صحبت از درک و پذيرفتن يک قاعده مسلم مي‌باشد که مبتني بر واقعيت خارجی؛ يعنی قاعده يک در ميان مي‌باشد.

● اثبات اوّل ماه سه روش کلی دارد: يکی سي روز بودن ماه قبل و ديگری رؤيت هلال (بواسطه خود شخص يا شهادت دو مرد شاهد عادل يا شهادت يک عده)، سوم حکم حاکم جامع الشرائط.

نکته اساسی اين است که قاعده يک در ميان يک ضابطه رياضي و محاسباتي بوده و براي تنظيم تقويم خوب است. اوّل ماه فقط با همان سه روش مذکور اثبات مي‌گردد که در حالت دوم آن رؤيت هلال ضروري است.

● شرح لمعه، ج 2،جدول صفحه 112 ماههاي قمري را يک در ميان سي روز ذکر کرده است.

در هر حال، يکي از عوامل مهم بروز اختلاف، رعايت نکردن «قاعده يک در ميان» است و رفع اين اشکال بسيار ساده و شدني است. وزارت ارشاد اسلامي که چاپ و نشر در کشور يکي از وظائف اوست، ميتواند خود را ملزم کند که تمام تقويم‌‌ها تاريخ‌هاي قمري را طبق «قاعده يک در ميان» محاسبه و چاپ نمايند. در اين راستا آستان قدس رضوي، دفتر تبليغات حوزه علميه قم، سازمان تبليغات کشور، مؤسسه ژئو فيزيک و... نيز در اين امر مهم سهيم هستند. شايسته است اين مراکز تقويم‌هاي خود را قبل از ديگران اصلاح نمايند و مراقب بقيه تقويم‌ها باشند.

2- حجيت قول منجمين
يکي از مسائل مهم و قابل تأمل، حجيت قول منجمين است. اگر قول آنها حجت است، بايد همه جا حجت باشد و اگر حجت نيست در هيچ کجا نبايد حجت باشد. چگونه قول منجمين در مورد اذان‌های صبح، ظهر و مغرب حجت است، ولی در مورد اوّل ماه قمري حجت نيست؟

اين مسئله بسيار مهم بوده و نِياز به يک بحث گسترده و فنّي دارد که در آن فقاهت، کارشناسي وبررسي جديد جزء ضروريات آن است.

3- يکساني ماه‌هاي کشورهاي هم‌افق
ايران، کويت، بحرين، امارات، عمان و عربستان در يک افق (طول جغرافيائي) هستند. ايران در مدار44 تا 63 درجه، کويت در مدار 5/46 تا26/48 درجه، بحرين در مدار 6/49 تا 4/ 51‌، امارات در مدار 51 تا 56 ، عمان در مدار 6/52 تا 8/59 و عربستان در مدار قبل از44 تا 56 درجه است.

به نقشه جغرافيائي زير توجه نماييد:

صرف نظر از مرزهاي بين‌المللي، اگر از کنار کرمانشاه خط مستقيمي (خط 45 درجه) به طرف جنوب بکشيم، بصره، عماره و ناصريه از عراق، تمام کويت، ظهران و رياض از عربستان و .... جزء ايران خواهند شد. حال آيا مي‌توان پذيرفت اين کشورها و در واقع اين شهرهاي ايران دو يا يک روز اختلاف داشته باشند؟

آيا کويت و بصره و عماره و آبادان و خرمشهر و اهواز و...، شهرهاي نزديک به هم و متحدالافق نيستند؟ پس چگونه در رمضان با هم اختلاف دارند؟

4- اعتماد به معتمدين و مراجع
يکی از روش‌ها براي اثبات اوّل ماه، اعتماد به معتمدين است. چرا شهادت افراد مورد اعتماد مرجع تقليد براي آن مرجع اطمينان مي‌آورد و گفته (نه رؤيت) مرجع براي مقلدينش مافوق اطمينان مي‌باشد و به مقلدين اعلام مي‌شود که روزه خود را بخوريد و حتّي غير مقلدين هم گاهي اعتماد کرده و روزه خود را مي‌خورند، ولي براي ساير مراجع اطمينان نمي آورد‌؟ آيا شهادت افراد معتمد يک يا چند مرجع بواسطه اعتماد آن مراجع تقليد براي بقيه مراجع حجت نيست‌؟ امسال و سال‌هاي گذشته شاهد آن بوده‌ايم که افراد مورد اطمينان چند مرجع تقليد براي ساير مراجع و مردم اطمينان نمي آورد.

نکته مهمتر
تعجب‌آورتر اين که يک مرجع تقليد به افراد مورد وثوق خود اطمينان مي‌کند، ولي به گفته چند مرجع تقليد که مسلماً از علم و تقواي بسيار بالائي برخوردار هستند اطمينان پيدا نمي‌کند و چرا مردم از گفته آن مراجع تقليد اطمينان پيدا نمي کنند؟
در اين زمينه بسيار شايسته است که علماء اعلام و مراجع عظام اين نکته را نصب‌العين خويش قرار دهند تا وحدت مسلمين در اين عيد بزرگ حفظ شود.

جايي که قرآن کريم، يهود و نصاري را به وحدت فرا مي‌خواند «قل يا اهل الکتاب تعالَوا إلي کلمةٍ سواءٍ بينـنا و بيـنکم» و همه مراجع عظام و مسئولان محترم مردم را به وحدت دعوت مي‌کنند، سزاوار نيست که خود عامل وحدت باشند، آن هم در مسئله بسيار مهم عيد سعيد فطر؟

5ـ تقليدي نبودن رؤيت هلال
لازم است مردم توجه داشته باشند که مسئله رؤيت هلال و اثبات اوّل ماه تقليدي نيست. تقليد در جائي است که مسئله ديني و ملاک کلي را دين بيان کرده باشد و فقيه بخواهد آنرا استنباط کند. در حالي که رؤيت هلال، يک مصداق است، مثل اين که خون در لباس انسان باشد. تشخيص چنين اموري کاري با فقاهت ندارد و تشخيص آن به عهده خود مقلّد است.

به همين جهت، بحث مقلدين يک مرجع و تابعيت آنها کاملاً غلط است. افراد فقط بايد يا خود ببينند يا دو مرد شاهد عادل يا افراد مورد اطمينان ببينند و شهادت دهند. پس رجوع مقلدين هر مرجع به مرجع تقليد خود براي اثبات رؤيت هلال غلط است، چه رسد به رجوع به غير مرجع خود.

پي‌نوشت:
1ـ روز 354 = 174 + 180 = (29× 6) + (30×6) .
نکته ديگري که در اين جا وجود دارد اين است که ماه قمري بيشتر از سي روز و کمتر از 29 روز نيست. بر مبناي همين قاعده فقهاء فرموده‌اند: « اگر سی روز از شعبان بگذرد، اوّل ماه رمضان ثابت مي‌شود» و نيازی به رؤيت هلال نيست.

مطلب بعدی :: مطلب قبلی